بدان كه عناصر به اعتقاد حكما چهار است. و دليل مشهور بر آن، استقراء اوايل ملموسات است و وجدان عدم خلوّ اجسام مستقيمة الحركات از يكى از دو كيفيّت فاعلى، يعنى حرارت و برودت، كه مقتضى حركتند از وسط يا به سوى وسط به طريقى كه به غايت مى‌رسد يا نرسد، و از يكى از دو كيفيّت منفعلى كه مقتضى قبول اشكالند، به عسر يا به يسر، بر وجه كمال يا به نقص، و امتناع اجتماع دو كيفيّت از يك سنخ در جسم واحد به اعتبار تقابل. پس از تركّب هر يك از فاعلين يا هر يك از منفعلين چهار قسم حاصل مى‌گردد. [١] و شيخ رئيس در شفا گفته است كه نمى‌تواند شد كه جسمى كه مالى حشو جرم متحرّك به استداره است متشابه باشد، بلكه بايد كه آنچه از آن جسم كه مماس متحرّك [٢٧٣] به حركت سريعه است از آنچه دور است از آن ممتاز باشد، زيرا كه آنچه مماسّ‌

[١] . صدر الدين شيرازى، شرح الهداية الأثيرية، ص ١٥٩.