قسم اوّل است، و ظاهر است كه حاصل نمى‌تواند شد مگر بر سبيل تدريج و به حسب تعاقب استعدادات و توارد انفعالات. و امّا آنكه نسبت صميّه ادلّ بر قدرت و أعلى در ايجاد است، مسلّم نيست، بلكه نسبت عدديّه اشرف است، چنانكه صناعت موسيقى كه حاكم است به آنكه نسبت تأليفيّه عدديّه اشرف از غير آن است دلالت بر اين مى‌كند و ترجيح نسبت صميّه در شرف بر عدديّه مثل آن است كه كسى بگويد كه نغمات غير منتظمه و اشعار غير موزونه اعلى در قدرت و ادلّ بر كمال صانع است، زيرا كه منحصر نيست، و منتظمات و موزونات منحصرناند. و براى [٢٦٦] رموز قرآنيّه محامل و تأويلات ديگر هست. و اللّه أعلم بحقائق الأسرار و رموز آياته. [١]

فصل يازدهم در ذكر احوال كرات واقعه در ضمن فلك محدّد

شيخ رئيس در شفا مى‌گويد كه: «حس دالّ است بر آنكه جسم محدّد متضمّن أجرامى است كه با آن مخالفند در نسبت به رؤيت، زيرا كه عامّه آن جسم شفّاف است و نور بصر در آن نفوذ مى‌كند، و در آن اجسامى هست كه لذاتها مضى‌ءاند، مانند شمس و قمر و كواكب. و بعضى در ترتيب بالاى بعضى ديگر واقع‌اند، به اعتبار آنكه مشاهد مى‌گردد كه بعضى كاسف بعضى ديگرند، و در بعضى اختلاف منظر هست، و در بعضى نيست، چنانكه صناعت رصد به آن شهادت مى‌دهد. و مى‌بينيم طائفه‌اى از كواكب را كه در حركات خاصّه حافظ وضع نسبت به يكديگر نيز هستند، و بعضى ديگر را مى‌بينيم كه آن وضع را حفظ نمى‌كنند. و مى‌يابيم اينها را كه گاهى از مشرق به مغرب حركت مى‌كنند و گاهى از مغرب به مشرق، و از اين متحقّق مى‌گردد كه در آنجا حركات مختلفه هست.

پس به اين اعتبار معلوم مى‌شود كه اجرام كواكب غير اجرام افلاكى است كه حامل كواكب‌اند، و لا محاله بايد كه كواكب از جنس جوهر مبدع باشند، زيرا كه متكوّن [ها] در خلل اجسام غير متكوّن داخل نمى‌توانند شد، پس بسيط خواهند بود، زيرا كه مركّب [ها] غير متكوّنات نمى‌باشد، پس اشكال آنها كرى خواهد بود.

[١] . صدر الدين شيرازى، شرح الهداية الأثيرية، صص ١٥٥- ١٥٩.