بدان كه بخارى كه غمام از آن متولّد مى‌گردد، غالب آن است كه بدون مصاحبت دخان متصاعد نگردد، خصوصا در فصول حارّه. و گاهى مى‌شود كه انفصال دخان از آن بخار به آسانى صورت مى‌گيرد، و گاهى به دشوارى، بلكه در آن باقى مى‌ماند و به برودت بخار سرد مى‌شود و اجزاء آن مجتمع مى‌گردد و در ميان سحاب محتبس مى‌ماند، و طرف اعلاى بخار را اكثف و ابعد از قبول انخراق مى‌يابد، و آن اسباب آن را ريح عاصف مى‌گرداند و به سمت سفل كه در اكثر امر آن جهت تخلخلش بيشتر است [٣١٩] ميل مى‌كند. و گاهى به برودت مكتسبه در آن آن را به جانب اسفل ميل مى‌دهد هر چند كثافت جانب اعلى مانع از نفوذ در آن طرف نباشد.

و بالجمله وزيدن باد در هواى لطيف موجب حدوث صوت مى‌گردد، چه جاى وزيدن آن در سحاب كثيف. و رعد صوتى است كه از آن مسموع مى‌شود. و چون در آن دخان مائيّت و ارضيّت موجود است و به عمل حرارت و حركت مزاجى قريب به مزاج وهن بهم رسانيده است و چنان شده است كه به ادنى سببى مشتعل مى‌گردد، به قوّت تسخين حاصله از محاكّه مشتعل مى‌شود، پس اگر به سرعت منطفى گرديد برق است، و اگر به سرعت منطفى نگرديد بلكه بر اشتعال باقى ماند تا به زمين رسيد صاعقه است. و گاهى به اعتبار اختناق حرّى كه از برد ظاهر گريخته است مشتعل مى‌گردد، و حدوث رعد و برق در زمان با هم است. امّا احساس برق اوّل واقع مى‌شود، زيرا كه در احساس صوت حركت هوا ضرور است و حركت در زمان واقع مى‌شود، به خلاف رؤيت كه وجودش به زمان تعلّق ندارد و مجرّد موازات و إشفاف براى حصول آن كافى است. و گاهى برق سبب حدوث رعد مى‌شود، به اين نحو كه از انطفاء ريح مشتعله در سحاب صوتى حادث مى‌گردد، و آن‌

[١] . ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات، المعادن و الآثار العلوية، ص ٣٥- ٣٨. صدر الدين شيرازى، شرح الهداية الأثيرية، ص ١٦٨.