و اين مسأله از طبيعيّات نظير آن مسأله است از الهيّات كه جمعى از حكما به آن تصريح نموده‌اند كه عالم بجميع اجزائه. حيوان واحد است، و براى آن نظام [٣١١] واحدى هست كه انسب نظامات ممكنه است، و به اين اعتبار صادر از حق است بدون توسّط چيزى.

و صاحب اجزاء كثيره بودن عالم منافى صدورش از مبدأ واحد من جميع الوجوه نيست. و از اين لازم نمى‌آيد كه كثير از واحد صادر شده باشد، زيرا كه براى عالم دو جهت است، جهت وحدت شخصيّه و جهت كثرت اجتماعيّه. و فرق ميان اين دو بر وجه اجمال و تفصيل است. و نظر به جهت وحدتش حكم مى‌شود به آنكه [بالذات‌] به واجب واحد به حق مستند است بدون واسطه‌اى و شرطى، و نظر به جهت كثرتش حكم مى‌شود به آنكه صادر است به ترتيب سببى و مسبّبى، به اين نحو كه ابسط و اشرف اجزاء آن به فاعل حق اقرب است. و تالى آن است در صدور آنچه تالى آن است در بساطت و شرف، و همچنين تا آنكه منتهى مى‌گردد با اقصى مرتبه وجود.

و مقصود حكما، در اثبات عقول و وسايط و عدم نسبت مجسّمات و متكثّرات به بارى تعالى، تصحيح صدور عالم است به اعتبار حيثيّت كثرت و تفصيل و عدم مناسبت بعضى از اجزاء عالم بدون توسّط به احديّت و مجد بارى تعالى، نه به اعتبار جهت وحدت شخصيّه آن، به جهت آنكه در عالم به اين اعتبار هيچ كثرتى نيست. و اين اصلى است شديد النّفع كه در مواضع بسيار طالب را نفع مى‌رساند». [١]

فصل ششم در ذكر طبقات عناصر

ببايد دانست كه عناصر موجود بر محوضت و صرافت قليل الوجود است، زيرا كه قواى اجرام سماويّه در آنها نفوذ مى‌كند و در سفليّات بارده احداث حرارتى مى‌نمايد، و به اين سبب بخار و دخان حادث مى‌گردد و به جانب علو بالا مى‌رود، و بخار و دخان به آب و هوا مخلوط مى‌گردد. و اگر [٣١٢] عنصر خالصى يافت شود اجزاء علويّه از عنصر نار خواهد بود كه أبخره و ادخنه به آن موضع نمى‌تواند رسيد، و اگر برسد نار آن را مستحيل به‌

[١] . صدر الدين شيرازى، شرح الهداية الأثيرية، صص ١٦٦- ١٦٧.