ملأ اوّل خواهد بود. و از اين لازم مى‌آيد كه حركت با عايق مثل حركت بى‌عايق باشد. و بر فرض آنكه نسبت رقّتين اكثر از نسبت زمانين [٢٠٢] باشد، بايد كه زمان حركت در ملأ اقلّ از زمان حركت در خلأ باشد. و شناعت اين ظاهرتر است.

و اعتراض بر اين حجّت آن است كه در اين صورتى لازم مى‌آيد كه حركت لذاتها مستحقّ زمانى معيّن نباشد، بلكه استحقاق زمان به حسب آن چيز باشد كه در مسافت حركت واقع باشد از مقاومه. و اين باطل است، زيرا كه ماهيّت حركت قطع مسافت است، و قطع جزء مسافت سابق بر قطع كل است. و همچنين قطع جزء جزء بر جزء. پس حركت لذاتها مستدعى زمان است. و از اين جاست كه حركت فلك واقع در زمان است و مقاومى براى آن نيست. اين قدر هست كه قوام مسافت موجب طول زمان حركت مى‌شود، نه موجب اصل زمان حركت.

و چون اين معنى معلوم شد مى‌گوييم كه هر سه حركت مفروضه متّفق‌اند در اصل زمانى كه به ازاء اصل حركت است و در حركت در خلأ همان حاصل است و بس. و آنچه به ازاء معاوقه است ظاهر است كه به قلّت و كثرت معاوقه قصير و طويل مى‌شود. پس يك ساعت به ازاء اصل حركت است، و باقى ساعات به ازاء مقاومه مانند تسعه مثلا. پس اگر معاوقه به قدر عشر معاوقه باشد ذى المعاوقه قليل مستحقّ يك ساعت از زمان خواهد بود به ازاء اصل حركت و مستحقّ عشر نه ساعت، يعنى نه عشر ساعت خواهد بود به ازاء مقاومه. و از آن تساوى زمان ذى المعاوق و عديم المعاوق لازم نمى‌آيد. و اين شكّ را صاحب معتبر ايراد نموده است، و امام رازى آن را پسنديده است، و جواب از آن در مبحث «ميل» مذكور شد. [١] و از جمله امور استبصاريّه كه بر بطلان خلأ دلالت دارد:

يكى آن است كه هرگاه اناء ضيّق الرّأسى را كه در اسفل آن ثقبه ضيّقه باشد از آب مملوّ سازند، در صورتى كه سر آن را بگشانيد از آن ثقبه آب بيرون مى‌رود و چون مسدود گردانند بيرون نمى‌رود با ثقل طبيعى و ميل به جانب تحت. و سببش [٢٠٣] ضرورت امتناع‌

[١] . صدر الدين شيرازى، الأسفار، ج ٤، صص ٤٨- ٥٢.