گردانيده‌اند به آنكه مياه عيون و آبار و قنوات به زيادتى ثلوج و امطار زياد مى‌گردد». [١] و شيخ در كتاب نجات گفته است كه: «از ابخره چشمه‌ها جارى مى‌شود، و آن مياه نهرها شده دريا را مدد مى‌نمايد، و از درياها و انهار و بطايح و بطون جبال بار ديگر ابخره متصاعد مى‌شود و بار ديگر مى‌بارد و بدل آنچه به تحليل رفته است مى‌شود، و پيوسته اين امر در گردش است. و چون بخار و ادخنه و رياح در زمين غليظ گردد به نحوى كه نتواند كه در مجارى آن نفوذ نمايد به جهت شدّت تكاثف زمين با هم مجتمع مى‌شوند. و چون امكان نفوذ ندارند زمين را به حركت مى‌آورند، و بسا باشد كه چنان زلزله شديدى حادث گردد كه قطعه‌اى از زمين فرو رود و از آن آتش بيرون آيد، به جهت شدّت حركتى كه موجب اشتعال دخان و بخار گردد، خصوصا در صورتى كه به يكديگر چنان ممتزج گرديده باشند كه به مزاج دهن نزديك شده باشند. و بسا باشد كه زمين را بشكافد و از آن صوتى هايل حادث گردد، و بسا باشد كه از تساقط اعالى گودالهايى كه در زمين واقع است زلزله حادث گردد، و كم اتّفاق مى‌افتد كه از تساقط قلل جبال حادث مى‌شود. و گاهى در بعضى از نواحى ارض قوّه كبريتيّه يافت مى‌شود كه منبعث مى‌گردد از آن دخانى و در هوا به رطوبت مخلوط مى‌شود و از اختلاط دخان كبريتى و اجزاء رطبه هوائيّه مزاج دهنى حاصل مى‌شود و به اشعّه كواكب يا غير آن مشتعل مى‌گردد و در شب آتش [٣٢٦] افروخته در آن نواحى مرئى مى‌گردد». [٢] و جميع اين امور مذكوره اگر بر آراء فلاسفه است، نهايت منافى با قول به فاعل مختار نيست، چنانكه در باب تلازم هيولى و صورت معلوم شد.

فصل ششم در بيان سبب حدوث قوس قزح و هاله و آنچه به آنها تعلق دارد

و بيان آن را تمهيد مقدّمه‌اى ضرور است، و آن مقدّمه آن است كه چون شعاع نيّر يا

[١] - ابو البركات بغدادى، المعتبر، ج ٢، ص ٢١١.

[٢] - ابن سينا، النجاة، ص ٣١٣- شرح الهداية، ص ١٧٥.