دوم تعلّق به حسب ذات و حقيقت است، به اين معنى كه ذات و هويّت شى‌ء به متعلق به تعلّق داشته باشد، مانند تعلّق ممكن به واجب سوم تعلّق ذات و نوعيّت به ذات و نوعيّت متعلّق به، مثل تعلّق عرض به موضوع.

چهارم تعلّق به حسب وجود و تشخّص، هم در حدوث و هم در بقاء به طبيعت متعلّق به و نوعيّت آن، مانند تعلّق صورت به مادّه.

پنجم تعلّق به حسب وجود و تشخّص، در حدوث نه در بقا، مثل تعلّق نفس به بدن در نزد بعضى از حكما، و صاحب كتاب اسفار از جمله ايشان است.

ششم تعلّق به حسب استكمال [٤٥٣] و اكتساب فضيلت وجود، نه به حسب اصل وجود. مثل تعلّق نفس به بدن نزد جمهور فلاسفه. و اين تعلّق اضعف تعلّقات مذكوره است و شبيه است به تعلّق صانع به آلت، اين قدر هست كه تعلّق نفس به آلات بدنيّه تعلّق طبيعى ذاتى است، و تعلّق نجّار مثلا به آلت عرضى خارجى.

و موجب تعلّقش به بدن آن است كه در مبدأ تكوّن از كمالات و صفات وجوديّه عارى است، و تحصيل آن كمالات براى او ممكن نيست مگر به استعمال آلات. و بايد كه آن آلات مختلف باشند، و بعضى از باب حركات و بعضى از باب ادراكات بوده باشد. و آنچه از باب حركات است يا از باب شهوت است و يا از باب غضب و آنچه از باب ادراكات است از باب حواس خمسه و غير آن است.

و اگر آلات نفس مختلف نباشد كه به هر آلتى فعلى خاص از او صادر گردد افعال و