اشياء ديده مى‌شود در دل. هيچ گناهى و خطائى نيست كه اثر در دل از كدورت وى حاصل نشود كه‌ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‌ (زلزال، ٧). پس اگر معاصى بسيار شود و كدورت و ظلمت رسوخ پيدا كند، دل را چنان مى‌كند كه از استعداد انكشاف علوم در وى اثر نماند و قوّتش باطل گردد، وَ طُبِعَ عَلى‌ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ‌ (توبه، ٨٧).

مانع سوم انحراف و عدول از جهت مطلوب است، همچنان كه دل بعضى صالحان و عادلان، كه اگر چه صافى باشد از غشّ گناهان و كدورت شهوات و لوح ضميرش از صورت غير ساده و از براى انتقاش علوم آماده، ليكن نور معرفت در وى نمى‌افتد، از اين سبب كه همّتش مصروف به جانب طلب حق نيست، و آئينه ضميرش با شطر كعبه مقصود محاذى نيفتاده، و وجه باطن خود را با جانبى كه اصل علوم و حقايق معارف از آنجاست متوجّه نساخته، چنانكه حق تعالى از خليل عليه السلام حكايت كرده كه: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ‌ (انعام، ٧٩).

بسا باشد كه تمام فكرش در تحصيل تفاصيل طاعات و عبادات بدنى و تطهير ثوب و بدن و جلوس در صوامع و مراقبه اوقات صلوات و نوافل و عبادات و غير آن و تهيّه اسباب معيشت دنياوى صرف شده باشد، و چنان فكرش مستغرق اين مقاصد گشته كه ضميرش هرگز متوجّه تأمّل در حضرت الهيّت و حقايق علم جبروت و اسماء و صفات و افعال ملك و ملكوت نمى‌گردد، و ذوق تفكّرش در كيفيّت خلق سماوات و ارض و دقايق معرفت اين موجودات، چنانچه امر به آن در چندين موضع از كتاب خدا واقع شده، مثل: أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ أَنْ عَسى‌ أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ، فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ‌ (اعراف، ١٨٥)، و نظاير اين آيه و هنوز نجنبيده، بلكه ذهنش از امثال اين معانى و آيات معرض است كه‌ وَ كَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ‌ (يوسف، ١٠٥)، زيرا كه در آئينه دل مرتسم نمى‌شود الّا آنچه توجّهش بدان مصروف است.

پس نظر كن، اى عزيز من، كه هرگاه مقيّد بودن قلب و مصروف بودن همّت به اعمال و طاعات مانع باشد از انكشاف حقايق و تجلّى حق، پس چه سان باشد دلى كه هميشه منصرف باشد به تحصيل مرادات دنياوى و لذّات حيوانى.