است كه ملاصق آن باشد و اگر چه به هيئت صوت و شكل تموّج در نزد سامعه موجودند، لكن صفت بعد و قرب موجود نيستند. [١] و صاحب اسفار در بيشتر از كتب خود تصريح نموده است به آنكه ادراك سمع، نه به اين است كه هواى واحد متحمّل آن كيفيّت مى‌گردد و آن را به صماخ مى‌رساند، و نه به آن است كه اهويه متعدّده متموّجه هستند كه هر يك آن كيفيّت را به ديگرى مى‌رسانند تا آنكه هواى مجاور صماخ به آن متكيّف مى‌گردد و به سمع مى‌رساند.

بلكه آن است كه نفس به واسطه هوائى كه در ميان واقع است متنبّه مى‌گردد و به اعتبار آن كه تعلّق نفس به بدن موجب تعلّق آن است به هر چه به بدن متّصل است از اجسام لطيفه، مانند هوا به حيثيّتى كه گويا اين سه چيز كه آلت سمع و هواى متّصل و ذى الصّوت است در حكم آلت واحده‌اند براى نفس. پس ادراك مى‌نمايد هر چيزى را كه در آنها واقع است به هر وجهى كه باشد و در هر جانبى كه باشد.

و اين است سرّ آنكه هر قوّه جسمانيّه در تأثير محتاج است به مشاركت وضع، زيرا كه وضع مخصوص در ميان موضوع قوّه و آنچه قوّه در آن اثر مى‌كند يا از آن متأثّر مى‌گردد با تحقّق جسم لطيف در ميان آن دو، مجموع را به منزله مادّه واحده و آلت واحده مى‌گرداند براى آن قوّه. پس چنانكه مادّه قوّه به فعل آن متأثر مى‌گردد آن جسم نيز كه با آن صاحب وضع است به فعل آن متأثر مى‌گردد.

و اين معنى منافى آن مطلب نيست كه ادراك نفس تعلّق نمى‌گيرد مگر به صورى كه در محالّ تصرّفات آن حاصل باشد به حسب طبع، زيرا كه مراد از آن مدرك بالذّات است، و مدرك بالذّات در اينجا [٣٨٠] صور ادراكيّه حاصله در قوّه سامعه است. و آنچه در اين مقام مقصود است محسوس بالعرض است كه مسموع خارجى باشد. [٢] اين است خلاصه تحقيق آن فاضل علّامه در اين مقام.

و ببايد دانست كه بنا بر مذهب قوم و بنا بر آنچه از آن فاضل نقل شد، شرط در حدوث صوت و استماع آن وجود هواء است، و بنا بر اين با آنچه از قدما نقل نموده‌اند- كه براى‌

[١] . صدر الدين شيرازى، الأسفار، ج ٨، ص ١٧٤.

[٢] . صدر الدين شيرازى، الأسفار، ج ٨، صص ١٧٢- ١٧٣.