و بيانش آن است كه دنيا منزلى است از منازل سايرين إلى اللّه، و نفس انسانيّه مسافرى است به سوى خدا، از اوّل منزلى از منازل وجودش كه هيوليّتى باشد كه در غايت بعد از خداوند است، چون كه ظلمت محض و خسّت صرف است، و ساير مراتب وجوديّه از جسميّت و جماديّت و نباتيّت و شهويّت و غضبيّت و احساس و تخيّل و توهّم، و بعد از آن انسانيّت از اوّل درجه‌اش تا به آخر شرفش، و بعد از آن ملكيّت بر طبقات متفاوته‌اش به حسب قرب و بعد از خير محض، همه آنها منازل و مراحلند به سوى خداوند، و ناچار است مسافر به سوى او را كه بگذرد بر همه اينها تا آنكه به مطلوب حقيقى برسد.

و قوافل نفوس انسانيّه در اين مراحل در عقب يكديگرند و متخالفند، بعضى قريب الوصول و بعضى بعيد الوصول، و بعضى ايستاده‌اند و بعضى راجعند، و بعضى سريع السير در اقبال و بعضى در ادبار، و بعضى بطى‌ء السير در اقبال يا در ادبار، به حسب آنچه قضا و قدر الهى در حقّ هر يك از اهل سعادت و شقاوت جارى شده است. و انبيا، صلوات اللّه عليهم، رؤساء قوافل و امراء مسافرين به سوى اويند، و ابدان مراكب مسافرين‌اند.

و هر كه از تربيت مركب و تدبير منزل ذاهل و غافل گردد سفرش تمام نمى‌شود، و مادام كه امر معاش در دنيا كه عبارت است از حالت تعلّق نفس به حس و محسوس تمام نباشد، امر تنقّل و انقطاع به سوى بارى تعالى كه عبارت از سلوك باشد صورت نمى‌گيرد، و امر معيشت در دنيا تمام نمى‌گردد تا آنكه باقى بماند بدنش سالم و نسلش دائم و نوعش مستحفظ. و اين دو امر تمام نمى‌شود مگر به اسبابى كه وجود اين دو را حفظ نمايد و اسبابى كه مفسدات و مهلكات اين دو را دفع نمايد.

امّا اسباب حفظ وجود اين دو، پس آن اكل و شرب است براى بقاى شخص، و مناكحه است براى بقاى نوع و دوام نسل. و حق تعالى غذا را سبب حيات، و اناث را سبب نسل آفريده است، پس خلق شده‌اند اين دو به جهت حرث و نسل. و مأكول را به بعضى آكلين و منكوح را به بعضى ناكحين اختصاص نداده است. زيرا كه غرض سياق همه خلق‌