فلكيّات اصوات عجيبه و نغمات غريبه هست كه از سماع آن عقل در تحيّر مى‌افتد و نفس تعجّب مى‌كند- درست نمى‌آيد. پس بايد كه يا كلام قدما را بر رمز حمل نماييم يا آنكه به نحوى كه فاضل مذكور در اسفار معنى كرده است و ذكرش مناسب علم طبيعى نيست معنى نماييم، و إن شاء اللّه در قسم الهى به آن اشاره خواهد شد.

و از جمله امورى كه تنبيه بر آن در اين مقام ضرور است، اين است كه شيخ در تعريف حرف گفته است كه: «هيئتى است كه عارض صوت مى‌گردد كه به آن متميّز مى‌گردد از صوتى ديگر مثل آن در حدّت و ثقل، تميّز در مسموع.» و قيد اخير براى احتراز است از هيئتى كه به آن تميز حاصل مى‌گردد نه به سمع، بلكه به وجدان.

و فاضل شارح هدايه گفته است كه: «اين تعريف از شيخ بر مسامحه مشتمل است، زيرا كه حرف نوعى از صوت است و هيئت عارض صوت نيست و إلّا بايست كه مسموع در نزد سماع حرف دو چيز باشد، صوت و حرف، و بالبديهه معلوم است كه مسموع شي‌ء واحد است.» [١] و وجه آنكه تعريف شيخ را به مسامحه نسبت داده است، نه به غلط، آن است كه چون حرف نوع بسيط است، مانند انواع الوان در كيفيّات مبصره، پس مى‌توان گفت كه مراد شيخ عروض به حسب عقل است، و به اعتبار آنكه فصل عين نوع است گفته است كه آن هيئت حرف است.

و دوم از حواسّ ظاهره بصر است.

و در علم تشريح مقرّر شده است كه در دماغ هفت زوج عصب روييده است، و زوج اوّل كه مبدأ آن غور دو بطن [٣٨٩] مقدّم است در جوار دو عصب شبيه است به حلمه ثدى.

و آن عصبى است مجوّف كه آن يك كه از يمين روييده است به يسار ميل مى‌كند و آن يك كه از يسار روييده به يمين ميل مى‌كند و يكديگر را ملاقات مى‌نمايند به نحو تقاطع صليبى، پس نابت از جانب يمين به طرف يمين ميل مى‌كند و به حدقه راست مى‌آيد و نابت از جانب يسار به طرف يسار ميل مى‌كند و به حدقه چپ مى‌آيد. و قوّه إبصار مودع است در روح‌

[١] . صدر الدين شيرازى، شرح الهداية الأثيرية، ص ١٨٧.