و بعد از مراتب عناصر بسيطه، اوّل صورتى كه بر مادّه افاضه مى‌شود صور جماديّه است. و آن از صور بسايط افضل است، زيرا كه بسيط عنصرى در نزد مجاورت غير خودش بزودى فاسد مى‌گردد هر گاه تخالف به هر دو كيف بوده باشد، كه در اين صورت، مقهور مغلوب مستحيل به قاهر غالب مى‌گردد. به خلاف صور جماديّه كه مرجوّ البقاء است در زمانى طويل يا قصير. و گويا در فضيلت وجود، قياس به آن چهار، به منزله جامع آنهاست كه متضمّن همه آنها هست بر وجه اعلى و اشرف، پس گويا همه آنها واحد گرديده است و عنصر واحد متوسّط در كيفيّات اربعه متضاده است در حدّى از توسّط.

و اصناف صور جماديّه و اعداد آنها نيز در فضيلت وجود و قبول آثار شريفه متفاضلند، چنانكه بعضى قريبند به مرتبه عنصر مانند جصّ و نوره، و بعضى قريب به مرتبه نباشد مانند مرجان، و در ميان اين دو طرف انواع و اصناف كثيره لا تحصى هستند كه متفاوت و متفاضلند در قبول آثار و مبدئيّت افعال.

و همچنين طبيعت بتدريج بالا مى‌رود از ادنى به اعلى، تا آنكه مادّه را مى‌رساند به جائى كه قابل صور نباتيّه و آثار آن نيز گردد، از اغتذاء و تمادى در اقطار به نموّ. و نبات در آثار اقتصار بر حفظ صورت بتنهايى نمى‌كند، بلكه آنچه را كه ملائم خود مى‌داند. [٣٠٧] جذب مى‌نمايد و به خود ضمّ مى‌كند و صورتى مثل صورت خودش را بدان مى‌پوشاند و شخص را به آن كامل مى‌گرداند. و از آنجا كه بقاى شخصى آن در وجود بر سبيل دوام محال است، قدرى از آن موادّ مجذوبه را جدا مى‌سازد و آن را مهيّاى قبول صورتى مثل صورت شخصيّه خودش مى‌گرداند.

و بالجمله براى نبات حالات زايده بر حالات جماد و افراد متفاضله در آن حالات هست، چنانكه براى بعضى در حفظ نوعش احتياج به بذر و ثمر دارد، بلكه به امتزاج ماء و تراب و هبوب رياح و طلوع شمس مى‌رويد. و اين نوع به افق جماد قريب است. و همچنين در فضيلت بتدريج ترقّى مى‌كند و بر فضيلتش در ترتيب و نظام مى‌افزايد تا آنكه قوّه ميوه دادن و حفظ نوع را به بذر و امثال آن حاصل كردن در آن بهم مى‌رسد. و همچنين بر فضايل آن مى‌افزايد تا آنكه قريب به ادنى مرتبه افق حيوان مى‌رسد، مانند كرام اشجار، از قبيل‌