خلاف جهت حركت فلك است. سوم: آنكه كواكب مفروز در فلكند و فلك را خرق نمى‌كنند، و به حركت فلك متحرّكند، بنا بر آنكه در افلاك بجز حركت وضعيّه نمى‌تواند بود.

و اصحاب اين رأى نيز به چند فرقه شده‌اند: بعضى مى‌گويند كه كوكب مبدأ قبول فيض قوّه تحريك است، مانند قلب يا دماغ در حيوان با آنكه خود ساكن است. و بعضى مى‌گويند كه مبدأ حركت در جرم آسمان است، زيرا كه او متحرّك بالذّات است. و بعضى ديگر گفته‌اند كه بعضى از اجسام سماويّه قواى حركاتش از كوكب منبعث است، و آن فلكى است كه حركتش از چند كره ملتئم شده است و در آن يك كوكب باشد، مانند افلاك كواكب سيّاره، و بعضى ديگر به خلاف آن است، و آن فلكى است كه حركتش از يك فلك باشد و در آن ستاره‌هاى بسيار باشد، مانند فلك ثوابت.

و شيخ رئيس مى‌گويد كه در نزد من به بيانى واضح مبيّن نگرديده است كه [٢٧١] همه ثوابت در يك كره باشند. و شايد كه در نزد غير من واضح باشد.

و كسانى كه ثوابت را حافظ وضع مى‌دانند، بعضى از ايشان مى‌گويند كه براى آنها هيچ حركت نيست. و بعضى ديگر مى‌گويند كه براى آنها حركتى هست، به همان جهت كه فلك به آن جهت حركت مى‌كند، و به همان قدر، و به اين سبب از مكان خود مفارقت نمى‌كند.

و شيخ رئيس، بعد از نقل اين اقوال، گفته است كه اينها همه ضعيف است، و اگر قوى است ما آن را درك نمى‌كنيم، و معلّمان ما نيز آن را ظاهر نگردانيده‌اند. و همين قدر ما را كافى است كه بگوييم كه اجرام سماويّه منخرق نمى‌شوند. و از آنجا كه در هر جسمى از اجسام مبدأ ميل طبيعى مى‌باشد، بايد كه چنان بدانيم كه كواكب بر نفس خود حركت مى‌كند. [١]

[١] - ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات، السماء و العالم، ص ٤٥- ٤٧.