فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٦٠٥ - قصاص نفس
قصاص نفس
قصاص نفس: از اقسام قصاص.
قصاص نفس عبارت است از مقابله به مثل در جنايت بر نفس. از احكام آن در باب قصاص سخن گفتهاند.
موجب قصاص نفس: سبب قصاص نفس، كشتن عمدى نفس محترم به ناحق با وجود شرايط قصاص است. بنابر اين، اگر كسى از روى خطا ديگرى را بكشد، قصاص نمىشود. [١]
ضابطه عمدى بودن، آن است كه در فعل و قصد، عامد محسوب شود؛ بدين معنا كه هم قصد فعلى را كه موجب قتل شده داشته باشد و هم قصد قتل را و يا قصد فعلى را كه غالبا موجب قتل مىگردد، داشته باشد؛ هرچند قصد قتل را نداشته باشد. [٢]
اولياى دم: به اجماع فقها هيچ يك از زوج و زوجه ولىّ دم ديگرى نيست؛ اما جز آن دو، به قول جمعى، همۀ ارث بران ميّت، اولياى دم او به شمار مىروند. [٣]اين قول به اكثر فقها نسبت داده شده است. [٤] برخى گفتهاند: كسانى كه از طريق پدر و مادر يا از طريق پدر تنها به مقتول مىرسند، حق قصاص دارند؛ مرد باشند يا زن. [٥] برخى ديگر گفتهاند: زنها مطلقا حق قصاص ندارند. [٦]
اگر اولياى دم به جاى قصاص از قاتل ديه بگيرند، زوج و زوجه نيز از آن ارث مىبرند. [٧]
چنانچه مقتول مسلمان وارثى نداشته باشد، امام عليه السلام ولىّ دم او است و مىتواند قاتل را قصاص كند؛ چنان كه مىتواند از او ديه بگيرد. [٨]
چنانچه فردى عضوى از اعضاى ديگرى را قطع كند و آسيب ديده جانى را عفو نمايد و پس از عفو، جنايت به جان
[١]. المبسوط ٧٦/٧؛ ارشاد الاذهان ٢١١/٢؛ جواهر الكلام ٣٦٠/٤٢-٣٦١
[٢]. مفاتيح الشرائع ١٤٢/٢
[٣]. جواهر الكلام ٣٦١/٤٢
[٤]. مفاتيح الشرائع ١٤٢/٢
[٥]. جواهر الكلام ٢٩٥/٤٢
[٦]. المبسوط ١٠٥/٧ - ١٠٦؛ تحرير الاحكام ٥٢٤/٥؛ جواهر الكلام ٤٢ / ٤١٦-٤١٧
[٧]. مسالك الافهام ٣٠٤/١٥
[٨]. جواهر الكلام ٤١٩/٤٢
[٩].٤٢٠ - ٤٢١
[١٠]. قواعد الاحكام ٦٤٦/٣؛ كشف اللثام ٢٣٣/١١؛ جواهر الكلام ٤٢١/٤٢-٤٢٢.