فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٠٦ - قاعد١٧٢٨ الحُرُّ لايَعودُ رِقّا
قاعدۀ حَرَج
← قاعدۀ نفى عُسْر و حَرَج
قاعدۀ الحُرُّ لا يُضمَن
← قاعدۀ عدم ضمان حرّ
قاعدۀ الحُرُّ لايَعودُ رِقّا
قاعدۀ الحُرُّ لايَعودُ رِقّا: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده عبارت است از اينكه برده پس از آزادى، دوباره به بردگى باز نمىگردد. از آن در بابهاى تجارت، نكاح و عتق سخن گفتهاند.
مفاد قاعده: اصل در انسان آزاد بودن است و بردگى وضعى استثنايى مىباشد؛ از اين رو، به بردگى گرفتن انسان آزاد جز در موارد خاص جايز نيست (←بردگى).
اگر بردهاى به سببى از اسباب آزاد شود (←عتق)، بازگرداندن او به بردگى جايز و صحيح نيست؛ از اين رو، در مواردى كه برده از كسانى است كه به صرف خريدن به طور قهرى آزاد مىشود، مانند پدر يا مادر كه توسط فرزند خريدارى شود، بنابر قول مشهور، در اين صورت خيارى براى فروشنده و خريدار ثابت نمىشود و هيچ يك نمىتواند معامله را فسخ كند و برده آزاد شده را به بردگى باز گرداند. [١]
برخى اين قاعده را به موارد استقرار حريت اختصاص داده و يا قدر متيقن آن را آن موارد دانستهاند. بنابر اين، در موارد حريت متزلزل جارى نمىشود. [٢]
موارد تطبيق: هرگاه مولا به كنيز خود بگويد: تو را به همسرى خود درآورده و مهريهات را آزاديت قرار دادم، صحيح است. حال اگر قبل از دخول او را طلاق دهد، برخى گفتهاند: نيمى از او به بردگى باز مىگرد و نيم ديگرش بر آزادى باقى مىماند. بعضى با استناد به قاعدۀ ياد شده، اين ديدگاه را رد كردهاند؛ چه اينكه زن با عقد ازدواج، مالك مهرش مىشود؛ از اين رو، كنيز با عقد ازدواج، آزادىاش تحقق مىيابد و پس از آزادى به بردگى باز نمىگردد. [٣]
چنانچه مولا بردهاش را در ازاى شرطى آزاد كند، وفا به آن شرط بر برده واجب است و اگر بر او شرط كند كه در صورت مخالفت و وفا نكردن به شرط، به بردگى باز گردانده مىشود و بردۀ آزاد شده