فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٣٤٩ - قاعد١٧٢٨ كلُّ يابسٍ ذَكىّ
قواعد فقهى مطرح شده است.
مفاد قاعده: نمازهاى پنج گانهاى كه خواندن آنها در شبانه روز واجب است، هيچ كدام بدلى كه با انجام دادن آن، نماز ساقط گردد، ندارد، مگر نماز ظهر در روز جمعه كه اختلافى است آيا نماز جمعه جايگزين آن است يا نه؟ مبناى اين اختلاف آن است كه آيا واجب بر مكلف در روز جمعه، نماز ظهر است كه با خواندن نماز جمعه ساقط مىشود و نماز جمعه در حقيقت همان ظهر قصر شده به جهت دو خطبه است كه در نماز جمعه ايراد مىشود. بنابر اين، نماز جمعه بدل نماز ظهر خواهد بود، يا اينكه واجب، نماز جمعه است كه نمازى است مستقل و نه بدل از نماز ظهر؛ هرچند با خواندن آن، نماز ظهر ساقط مىشود؟
ثمره بحث در جايى آشكار مىشود كه براى مكلف پس از خواندن يك ركعت از نماز جمعه عذرى پديد آيد كه مانع ادامه ركعت ديگر گردد. بنابر ديدگاه بدليت، نماز را به عنوان نماز ظهر تمام مىكند؛ حال يا با نيّت عدول، بنابر قول برخى و يا بدون آن؛ ليكن بنابر ديدگاه مستقل بودن، به طور قطع، بدون نيّت عدول به ظهر، نماز ظهر محقق نمىشود و تحقق آن با عدول اختلافى است. [١]
مستند قاعده: مستند اين قاعده نسبت به مستثنا (بدل داشتن نماز ظهر) رواياتى است كه دو خطبه نماز جمعه را بدل از دو ركعت مىدانند [٢] و نسبت به مستثنامنه (بدل نداشتن ديگر نمازهاى يوميه) اجماع است. [٣]
قاعدۀ كل يابس ذكىّ
قاعدۀ كلُّ يابسٍ ذَكىّ: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده بر گرفته از حديثى از امام صادق عليه السلام و عبارت است از اينكه شىء نجس خشك به منزلۀ پاك است. [٤] واژۀ «ذكىّ» در برخى منابع با «ز» (زكى) آمده است؛ [٥] ليكن بعضى آن را تصحيف «ذكىّ» و صحيح آن را «ذكىّ» با «ذ» دانستهاند. [٦] از آن در باب طهارت سخن گفتهاند.
[١]. القواعد و الفوائد ٢٢٢/٢-٢٢٣
[٢]. الكافى (كلينى) ٢٧٢/٣
[٣]. الاقطاب الفقهية/ ٨٥.