فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٩٤ - قاعد١٧٢٨ الزام
قاعدۀ الزام
قاعدۀ الزام: از قواعد فقهى.
قاعدۀ الزام از قواعد مشهور فقهى و عبارت است از الزام طرف مقابل به احكام و مقرراتى كه بدانها معتقد و پايبند است و مترتب ساختن آثار وضعى آنها در چارچوب اعتقاد و التزام وى؛ هرچند الزام كننده اعتقادى به آنها نداشته باشد. [١] از اين قاعده در كتب قواعد فقهى به تفصيل بحث كردهاند.
قلمرو قاعده: بدون شك، قاعدۀ الزام در احكام اختلافى ميان شيعه دوازده امامى و مخالفان از گروههاى مسلمان غير شيعه، جارى مىشود، به شرط آنكه الزام مخالف به مقتضاى مذهبش زيان مالى يا بار حقوقى بر او و توسعه براى شيعه درپى داشته باشد؛ ليكن در اينكه اين قاعده اختصاص به گروههاى يادشده دارد يا پيروان ساير اديان از قبيل مسيحيت، يهوديت و مجوسيت را نيز دربرمىگيرد، مسئله اختلافى است.
بسيارى آن را شامل پيروان ساير اديان نيز دانستهاند. [٢] برخى آن را به مخالفان از ساير مذاهب اسلامى اختصاص داده و شامل ديگر مذاهب باطل از كفّار ندانستهاند. [٣]
اباحه يا حكم واقعى: بعضى اين سؤال را عنوان كردهاند كه آيا مفاد ادلۀ قاعدۀ الزام، اباحه است يا حكم واقعى ثانوى؟ به عنوان مثال، چنانچه فردى سنّى همسرش را بدون شاهد طلاق دهد، اين طلاق در مذهب او صحيح است؛ ليكن در مذهب شيعه باطل مىباشد؛ اما فرد شيعى مىتواند آثار طلاق صحيح را بر آن مترتب سازد و با آن زن ازدواج كند.
بحث مطرح اين است كه آيا ترتيب آثار طلاق صحيح بر طلاق يادشده به جهت حكم شارع به صحّت واقعى طلاق است و يا اباحهاى است از جانب شارع براى
[١]. موسوعة الخوئى ١١/١٢-١٢
[٢]. مهذب الاحكام ٣٩٤/٨
[٣]. كتاب الصلاة (شيخ انصارى) ٣١٠/١
[٤]. موسوعة الخوئى ١٣ / ١٢٢؛ مهذب الاحكام ٤٢٨/٥
[٥]. موسوعة الخوئى ١٠/١٢-١١؛ مهذب الاحكام ٣٨٣/٥
[٦]. مستمسك العروة ٧٧/٦
[٧]. جواهر الكلام ٤٢٨/١٢-٤٢٩
[٨]. مهذب الاحكام ٣٩٤/٨.