فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٢٦ - قاعد١٧٢٨ بدليّت
قاعدۀ اهم و مهم
← تزاحم
قاعدۀ بدليّت
قاعدۀ بدليّت: از قواعد فقهى.
قاعدۀ بدليت عبارت است از مساوى بودن بدل با مبدلٌ منه در احكام. [١] فقها هرچند از آن تحت عنوان قاعدۀ فقهى بحث نكردهاند؛ ليكن در ابواب مختلف، همچون طهارت، صلات و صوم به آن استناد كردهاند.
مفاد قاعده: بدل عبارت است از جايگزين تكليف اوّلى و يا مال تلف شده (←بدل). مفاد قاعدۀ بدليت آن است كه احكام ثابت براى تكليف اوّلى يا مال تلف شده، براى بدل آن نيز ثابت است، مگر آنچه به دليل استثنا شده باشد. [٢]
مصاديق: نمونه هايى از موارد استدلال به قاعدۀ بدليت در بابهاى مختلف فقهى عبارت است از:
طهارت: در وضو، رعايت ترتيب ميان اعضا و نيز شستن از بالا به پايين واجب است. در تيمم بدل از وضو نيز رعايت ترتيب ميان اعضا و نيز كشيدن دست از بالا به پايين بر اساس قاعدۀ بدليت لازم است. [٣]
صلات: بعضى قدما وقت نماز جمعه را همچون نماز ظهر ممتد دانستهاند. بر آن به قاعدۀ بدليت استناد شده است؛ زيرا نماز جمعه بدل از نماز ظهر روز جمعه است. [٤]
صوم: براى كسى كه روزۀ قضاى ماه رمضان را گرفته، افطار روزه قبل از زوال (ظهر) بنابر قول مشهور جايز است؛ ليكن برخى قدما آن را حرام دانسته و بر حرمت آن به قاعدۀ بدليت استدلال كردهاند؛ با اين بيان كه روزه قضا بدل از روزه ادا است و همان گونه كه افطار روزه ماه رمضان بدون عذر حرام است، افطار روزه قضا نيز حرام مىباشد. [٥]
[١]. مصباح الاصول ١١١/٢
[٢]. اصول الفقه ١٦/٢
[٣].٢٠٨؛ عناية الاصول ٩/٤
[٤]. نهاية الافكار ٤٤٨/٣-٤٥٥.
[٥]. مصابيح الظلام ٤٥٠/٥
[٦].٢٤٧/٩؛ هدى الطالب ١٩٢/٧
[٧]. الحاشية على مدارك الاحكام ١٣٧/٢
[٨]. كتاب السرائر ٣٠١/١؛ رياض المسائل ٢٧/٤؛ روض الجنان/ ٢٨٤
[٩]. غنية النزوع/ ١٤١-١٤٢؛ الكافى فى الفقه/ ١٨٤ ؛ مصباح الهدىٰ ٤٨٠/٨-٤٨١.