فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٢٢ - قاعد١٧٢٨ الخَراجُ بالضَمان
جريان قاعده نسبت به كسى كه پس از خواندن نماز عصر يا عشا يا در وقت اختصاصى عصر يا عشا، در خواندن نماز ظهر يا مغرب شك مىكند، محل بحث و اختلاف است. [١]
آيا قاعدۀ حيلوله در غير نماز از ساير عبادات، جارى مىشود يا نه؟ مسئله محل بحث است. [٢]
مستند قاعده: مستند قاعده حيلوله، روايت صحيح ياد شده است. مفاد روايت مورد اتفاق و تسالم فقها است. [٣]
قاعدۀ الخَراجُ بالضَمان
قاعدۀ الخَراجُ بالضَمان: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده بر گرفته از حديث نبوى منقول از طريق عامه است [٤] و از قواعد مشهور ميان آنان به شمار مىرود.
برخى فقهاى اماميه نيز در بعضى موارد به آن استناد كردهاند. از آن در باب تجارت و رهن و نيز برخى كتب قواعد فقهى سخن گفتهاند.
مفاد قاعده: در مفاد قاعده و اينكه مراد از خراج در ازاى ضمان چيست، ديدگاهها مختلف و احتمالاتى مطرح است، از جمله:
١). مقصود از خراج، مالياتى است كه حاكم اسلامى بر مسلمانان مقرر كرده است، مانند زكات و خمس و مقصود از ضمان، تعهدات حاكم در برابر مسلمانان و اداره شئون مربوط به ايشان است. [٥]
٢. مراد از خراج، ماليات بسته شده بر زمينهاى خراجى از سوى حاكم اسلامى و مراد از ضمان، ضمان زمينهاى خراجى به سبب تقبّل (←قباله) و اجاره است. [٦]
بنابر احتمال نخست، مفاد قاعده چنين است كه ماليات در ازاى تعهدات و مسئوليتهايى است كه حاكم اسلامى در برابر مسلمانان دارد كه عبارت است از تدبير امور آنان، تأمين نيازهايشان و اقدام نسبت به آنچه كه صلاح دولت و ملت در آن است.
[١]. مائة قاعدة فقهية/ ١٢٦؛ موسوعة الخوئى ١٦ / ١٥٤؛ مبانى منهاج الصالحين ١٢٥/٥
[٢]. وسائل الشيعة ٢٨٣/٤
[٣]. موسوعة الخوئى ١٥٤/١٦-١٥٥
[٤].٢٢٠/٢٠؛ الاجتهاد و التقليد (صدر) / ٣٦١
[٥]. موسوعة الخوئى ٨٨/١٩
[٦].١١١/١٨-١١٧؛ مهذب الاحكام ٢١٦/٨-٢١٨
[٧]. موسوعة الخوئى ١٧٠/٢٢ - ١٧١؛ مهذب الاحكام ٢١٥/٨-٢١٦
[٨]. مائة قاعدة فقهية/ ١٢٦-١٢٧.