فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٨٢ - قاعد١٧٢٨ عدم ضَمان مايُتلَفُ فى ملك مالكه
قاعدۀ عدم ضَمان مايُتلَفُ...
قاعدۀ عدم ضَمان مايُتلَفُ فى ملك مالكه: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده عبارت است از عدم تحمل كسى نسبت به خسارت مالى كه در ملك مالكش تلف شده است. از آن در باب تجارت، احكام خيار سخن گفتهاند.
مفاد قاعده: مالى كه در ملك مالكش تلف شده و كسى جز مالك در تلف آن نقش نداشته، از جيب مالك رفته است و بابت آن، خسارتى متوجه كسى نمىشود.
طرح اين قاعده در احكام خيار از اين رو است كه چنانچه در معاملهاى براى يكى از دو طرف، در مدتى معيّن، خيارِ فسخ شرط شود و كالا يا بهاى آن قبل از اتمام مدت خيار، تلف گردد، تلف از جيب كسى رفته است كه خيار ندارد. بنابر اين، اگر خريدار خيار فسخ داشته باشد و كالاى تحويل داده شده به او، بدون افراط يا تفريط، در زمان خيار تلف شود، ضمان متوجه فروشنده است كه خيار ندارد؛ بدين معنا كه تلف از جيب او رفته و او بايد بهاى دريافتى را به خريدار باز گرداند (←قاعدۀ التلف فى زمن الخيار). اين حكم (توجه ضمان به فروشنده) با قاعدۀ عدم ضمان ما يتلف فى ملك مالكه منافات دارد؛ زيرا بر اساس قاعده ياد شده، نبايد ضمانى متوجه فروشنده باشد؛ چون كالاى خريدارى شده پس از معامله به ملك خريدار منتقل شده است و تلف آن از جيب مالك آن (خريدار) خواهد بود نه فروشنده كه نقشى در تلف كالا نداشته است.
بعضى براى رفع تنافى ميان دو قاعده گفتهاند: مال تلف شده لحظهاى قبل از تلف به ملك مالك خود برمىگردد و در نتيجه از جيب مالكش تلف مىشود. [١]
برخى ديگرتنافى را اين گونه رفع كردهاند كه مقتضاى قاعدۀ عدم ضمان
[١]. مفتاح الكرامة ٤١/١٤-٤٢؛ جواهر الكلام ٣٧ / ٣٦ و ٣٩
[٢]. مجمع الفائدة ٥١٣/١٠؛ العروة الوثقىٰ ٣٩/٥-٤٠
[٣]. مفتاح الكرامة ٤٢/١٤ - ٤٣؛ جواهر الكلام ٣٦/٣٧-٣٧
[٤]. جواهر الكلام ٨٤/٤٣
[٥]. غاية المراد ٤٦٠/٤؛ جواهر الكلام ٧٨/٤٣ و ٨٤
[٦]. جواهر الكلام ٨٣/٤٣-٨٤؛ جامع المدارك ١٩٩/٦-٢٠١؛ مبانى تكملة المنهاج ٢٣٨/٢-٢٤٠
[٧]. غاية المرام ٨٣/٤؛ مفتاح الكرامة ٣٠/١٤-٣١، ١٨٧ و ٣٨/٢١.