فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٥٧ - قاعد١٧٢٨ إذا تَعَذَّرَتِ الحَقيقَةُ فأقرَبُ المَجازاتِ أوْلى١٦٤٨
قاعدۀ إحياء
قاعدۀ إحياء: از قواعد فقهى.
قاعدۀ احياء برگرفته از حديث نبوى «مَنْ أحيا أرضَاً مَواتاً فَهِىَ لَهُ» مىباشد و عبارت است از اينكه هركس زمين بايرى را آباد كند، مالك آن مىشود و ديگرى جز با اذن و رضايت او نمىتواند در آن تصرف نمايد. فقها براى اثبات اين قاعده به رواياتى استناد و استدلال كردهاند. [١] مباحث مربوط به چگونگى احيا و شرايط آن به تفصيل در باب احياء موات آمده است (←احياء موات).
قاعدۀ اذا اجتَمَعَ الحَرامُ و الحَلالُ غَلَب الحَرام
← تغليب
قاعدۀ إذا تَعَذرَتِ الحَقيقَةُ...
قاعدۀ إذا تَعَذرَتِ الحَقيقَةُ فأقرَب المَجازاتِ أوْلىٰ: از قواعد عقلايى كاربردى در فقه.
مقصود از قاعدۀ ياد شده اين است كه هر گاه حمل لفظى كه معانى مجازى متعددى دارد، بر معناى حقيقى ممكن نباشد، در صورتى كه معلوم نباشد كدام معنا مقصود متكلم است، بر نزديكترين معناى مجازى به معناى حقيقى، حمل مىشود. به عنوان مثال، در روايتى آمده است: «نماز جمعه - به جهت دو خطبهاى كه دارد - دو ركعت است و دو خطبه نماز است تا آنگاه كه امام فرود آيد». برخى به جملۀ «دو خطبه نماز است» بر وجوب طهارت و حرمت سخن گفتن در اثناى آن دو استناد كردهاند؛ با اين بيان كه اگر نتوانيم نماز بودن دو خطبه را بر معناى حقيقى حمل كنيم، بر اقرب مجازها به حقيقت حمل كرده و دو خطبه را در احكام - جز مواردى كه دليل بر خلاف آن است - همانند نماز مىدانيم. [٢]
به قاعدۀ ياد شده در بابهاى مختلف فقه استناد شده است.
مستند قاعده: اعتبار قاعدۀ ياد شده از باب ظهور عرفى لفظ در اقرب المجازات هنگام عدم امكان حمل آن بر معناى حقيقى است و ظهور نيز حجّت مىباشد (←ظهور).
[١]. القواعد الفقهية (مكارم) ١٤٣/٢؛ مائة قاعدة فقهية/ ٢٧٤.