فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٣٠٩ - قاعد١٧٢٨ فراغ
شرايط:
١). احراز عنوان عمل: جريان قاعدۀ فراغ منوط به احراز عنوان عمل است.
بنابر اين، چنانچه كسى شك كند آنچه به جا آورده نماز ظهر بوده يا عصر، قاعدۀ فراغ جارى نمىشود. [١]
٢. احتمال التفات: آيا در جريان قاعدۀ فراغ، احتمال اينكه هنگام عمل، به صحيح انجام دادن آن التفات داشته، شرط است يا نه؟ اختلاف مىباشد. بنابر قول نخست، كسى كه مىداند گاهِ عمل التفات نداشته است، مانند اينكه مىداند در حال وضو از رساندن آب به زير انگشترش غافل بوده است و صرفاً احتمال مىدهد اتفاقى آب به زير آن رسيده باشد، قاعدۀ فراغ دربارۀ او جارى نمىشود، بر خلاف قول دوم. [٢]
٣. احتمال غفلت و سهو: برخى، قاعدۀ فراغ را تنها در جايى جارى دانستهاند كه منشأ شك احتمال غفلت و سهو باشد، نه احتمال ترك عمدى جزء يا شرط. [٣]
٤. دخول در غير: آيا در جريان قاعدۀ فراغ همچون قاعدۀ تجاوز، دخول در غير شرط است يا نه؟ مسئله اختلافى است. [٤] بنابر قول نخست، در اينكه مراد از غير چيست، ديدگاهها مختلف است كه در قاعدۀ تجاوز گذشت (←قاعدۀ تجاوز).
مدرك قاعده: بر اعتبار قاعدۀ فراغ به روايات متعددى كه به مفاد قاعده اشاره دارند، استناد شده است. محتواى برخى از اين روايات، عام، برخى تنها طهارت و برخى ديگر تنها نماز است. بعضى از اين روايات، گرچه در مورد خاص وارد شده، ليكن مشتمل بر كبراى كلى است كه قاعدۀ كلى از آن استفاده مىشود. [٥]
علاوه بر روايات كه عمده دليل بر اعتبار اين قاعدهاند، به سيرۀ عقلا و عرف فى الجمله [٦] و نيز اجماع استناد شده است. [٧]
[١]. نهاية الافكار ٣٦/٥؛ مصباح الاصول ٢٦٧/٣
[٢]. نهاية الافكار ٣٧/٥-٤٥؛ اجود التقريرات ٤ / ٢١١؛ دروس تمهيدية فى القواعد الفقهية ٣٨/١ - ٣٩
[٣]. مصباح الاصول ٣٢١/٣
[٤]. دروس تمهيدية فى القواعد الفقهية ٤٨/١
[٥]. مصباح الاصول ٣١٠/٣-٣١٢؛ القواعد الفقهية (مكارم) ٢٦١/١؛ مائة قاعدة فقهية/ ١٨٧-١٩٠
[٦]. فرائد الاصول ٣٣٩/٣
[٧]. العروة الوثقىٰ ٢٣٧/٣؛ مصباح الاصول ٢٧٣/٣؛ القواعد الفقهية (مكارم) ٢٥٨/١