فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤٨٢ - قِبله
راههاى تحصيل علم به قبله: فقها براى دستيابى به قبله راههايى تعيين كردهاند. برخى از آنها موجب علم و يقين به قبله مىشود كه عبارتاند از:
١). مشاهده كعبه.
٢. اِخبار معصوم عليه السّلام.
٣. نصب محراب از سوى معصوم عليه السّلام يا نماز گزاردنِ وى در آن، در صورت علم به عدم تيامن و تياسر از قبله و تقيّۀ معصوم عليه السّلام هنگام اقامۀ نماز. البته تحصيل علم به وجود چنين محرابى در عصر كنونى مشكل است. [١]
٤. قبر معصوم عليه السّلام؛ در صورتى كه عدم تغيير قبر و مطابقت ظاهر آن با وضع جسد مبارك معلوم باشد وگرنه مفيد ظن خواهد بود. [٢]
٥). خورشيد؛ كه در دو روز از سال؛ هفتم خرداد و بيست و پنجم تير، هنگام ظهر به وقت مكّه بر سر ساكنان مكّه قرار مىگيرد؛ به گونهاى كه در اين دو روز در مكّه شاخص هيچ سايهاى ندارد. در وقت ياد شده، كسى كه رو به سمت خورشيد دارد، رو به قبله خواهد بود. براى دقت بيشتر در اين هنگام مىتوان شاخصى روى زمين نصب كرد، خلاف سايۀ شاخص جهت دقيق قبله را نشان مىدهد.
اين راه، راهى علمى و دقيق مىباشد. [٣]
٦). دايرۀ هندى؛ از راههاى تحصيل علم به قبله رجوع به قواعد رياضى است كه در علم هيئت بيان شده است. اين راه، دقيقترين روش تعيين قبله به شمار مىرود. [٤] دايرۀ هندى از اين جمله است.
اين دايره در زمينى هموار و صاف ترسيم مىشود؛ بدين گونه كه ابتدا خط نصف النهار و خط اعتدال (خط مشرق و مغرب) آن به دست مىآيد و دايره با اين دو خط به چهار بخش برابر تقسيم مىگردد. سپس هر يك از چهار بخش به نود جزء تقسيم مىشود.
چنانچه طول جغرافيايى بلد از طول جغرافيايى مكّه بيشتر باشد، به اندازۀ تفاوت بين دو طول از نقطۀ جنوب يا شمال به سمت مغرب شمرده مىشود و اگر طول بلد از طول مكّه كمتر باشد، به سمت مشرق شمرده مىشود و اگر عرض جغرافيايى شهر از عرض مكه كمتر باشد،