فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١١٨ - قاعد١٧٢٨ انقلاب نسبت
نسبت ميان خطاب اول و دوم عموم و خصوص مطلق است؛ از اين رو، خطاب اول به دوم تخصيص مىخورد و نتيجۀ آن، وجوب اكرام اميران عادل خواهد بود.
نسبت ميان خطاب اول و سوم، عموم و خصوص من وجه است؛ ليكن پس از تخصيص خطاب اول به دوم، بنابر صحّت انقلاب نسبت، نسبت آن با خطاب سوم، عموم و خصوص مطلق مىشود و در نتيجه، خطاب سوم به خطاب اول تخصيص مىخورد و حاصل آن، استحباب اكرام عادل غير امير خواهد بود؛ اما بنابر نظريه عدم صحّت انقلاب نسبت، نسبت قبل از تخصيص (عموم و خصوص من وجه) ملاحظه و در نتيجه خطاب سوم به خطاب اول تخصيص نمىخورد و در مورد اجتماع (امير عادل) با رجحان يكى از دو دليل، همان مقدّم و با عدم رجحان، حكم به تخيير ميان آن دو مىشود. [١]
تطبيق قاعده: در بسيارى از احكام، سه يا چهار دسته روايات متعارض وارد شده كه در خيلى از آنها نسبتهاى قبل از تخصيص با بعد از آن متفاوت مىباشد.
در ذيل به دو نمونه اشاره مىكنيم:
در باره جواز و عدم جواز به جا آوردن قضاى نافله شب در وقت نماز صبح پيش از خواندن آن. روايات مرتبط با اين مسئله به سه دسته تقسيم مىشوند:
رواياتى كه مىگويد مطلقا اشكال ندارد تا آنكه وقت فريضه تنگ شود؛ رواياتى كه مفاد آنها مطلقا عدم جواز است و رواياتى كه مىگويد اگر بعد از طلوع فجر بيدار شد، مىتواند بخواند.
ميان روايات دسته اول و دوم تباين و ميان روايات دسته دوم و سوم، عموم و خصوص مطلق است. در نتيجه، روايات دسته دوم به دسته سوم تخصيص خورده و تنها براى كسى كه قبل از فجر بيدار شده حكم به عدم جواز خواندن قضاى نافله شب قبل از نماز صبح مىشود. بعد از تخصيص، نسبت ميان روايات دستۀ اول و دوم، عموم و خصوص مطلق مىشود و دستۀ اول به روايات دستۀ دوم تخصيص مىخورد و نتيجۀ آن جواز خواندن قضاى نافله شب براى كسى كه بعد از فجر بيدار شده، مىباشد. [٢]