فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤١١ - قاعد١٧٢٨ المَشَقَّةُ موجِبَةٌ لِليُسر
قاعدۀ المُتَنَجِّسُ يُنَجِّس
← قاعدۀ تنجيس متنَجِّس
قاعدۀ المُدعى بلامُعارض
← قاعدۀ سماع دعواى بدون معارض
قاعدۀ مُدَّعى و مُنكِر
← قاعدۀ بيّنه و يمين
قاعدۀ مُسامَحَه
← قاعدۀ تسامح در ادلّۀ سنن
قاعدۀ مشروعيت عبادات صَبى
← كودك
قاعدۀ المشقة موجبة لليسر
قاعدۀ المَشَقةُ موجِبَةٌ لِليُسر: از قواعد فقهى.
عنوان بالا را نخستين بار شهيد اول (م ٧٨٦ ه. ق) به كار برده و گفته است: از منابع احكام؛ يعنى كتاب، سنّت، اجماع و عقل پنج قاعده استنباط مىشود كه مىتوان همۀ احكام را به اين پنج قاعده برگرداند.
يكى از آنها قاعدۀ «المَشَقَّةُ موجبةٌ لليُسر» است؛ [١] يعنى به مشقت افتادن موجب آسان شدن حكم شرعى مىشود.
تمامى احكام ترخيصى شرعى، از قبيل خوردن مردار در حال اضطرار، مشروعيت تقيّه، تيمم، نشسته نماز گزاردن با عذر از ايستادن و قصر نماز و افطار روزه در حال سفر به اين قاعده برمىگردد (←رخصت).
موارد تطبيق: شهيد اول براى قاعدۀ ياد شده مصاديق زيادى را از ابواب مختلف در عبادات و معاملات، بر مىشمارد؛ ليكن همۀ آنها مصاديقى هستند كه در شرع مقدس به دليل خاص ثابت است نه به قاعدۀ ياد شده؛ هرچند احكام ثابت در آن مصاديق مىتواند با ملاك تسهيل و تخفيف باشد. [٢]
مدرك قاعده: بر اعتبار و حجّيت قاعده به آيات دلالت دارنده بر ارادۀ يسر و نفى عسر و حرج [٣] و نيز احاديث بيانگر نفى ضرر در شرع مقدس، استناد شده است. [٤]
[١]. التعليقة على رياض المسائل/ ٢٨
[٢]. كتاب الطهارة (شيخ انصارى) ٣٢٧/١-٣٢٨؛ مصباح الفقيه ٣١٤/١-٣١٥؛ مصباح الهدىٰ ٢٢٧/١-٢٢٨
[٣]. مسائل الناصريات/ ٧٢-٧٣؛ كتاب السرائر ١ / ١٨٠-١٨١؛ كشف اللثام ٤٨٠/١
[٤]. شرح نجاة العباد/ ١١٠
[٥]. جواهر الكلام ٣٤٣/١؛ مصباح الفقيه ٣١٢/١
[٦]. مصباح الفقيه ١ / ٣١٤.