فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٣٧٩ - قاعد١٧٢٨ لايَجنِى الجانى عَلى١٦٤٨ أكثرَ مِن نَفسِه
اولياى مقتول كند، افزون بر آن، چيزى بر عهدۀ وى نمىآيد و اولياى مقتول نمىتوانند، علاوه بر قصاص، مالى به عنوان ديه از جانى يا اولياى او مطالبه كنند. بنابر اين، اگر زنى - كه ديهاش نصف ديۀ مرد است - به عمد مردى را بكشد، اولياى مقتول نمىتوانند، علاوه بر قصاص زن، ما به التفاوت ديه زن و مرد را از مال قاتل بردارند. همچنين اگر بردهاى، فردى آزاد را بكشد، اولياى مقتول نمىتوانند مابه التفاوت قيمت برده و آزاد را از مولاى برده مطالبه كنند. [١]
از ديگر موارد كاربرد قاعده اين است كه اگر يك نفر چند نفر را بكشد، اولياى مقتول در صورت تصميم جمعى بر قصاص، مىتوانند جانى را تنها قصاص كنند و علاوه بر قصاص، مالى به عنوان ديه بر عهدۀ جانى نخواهد بود؛ خواه قصاص توسط همۀ اوليا با هم انجام شود يا توسط يكى به وكالت از ديگر اوليا.
چنانچه يكى از اولياى دم بدون جلب نظر ديگران، مبادرت به قصاص جانى كند، آيا ساير اوليا مىتوانند مطالبۀ ديه كنند يا نه؟ مسئله اختلافى است. مشهور قائل به قول دوماند. [٢]
مستند قاعده: بر اعتبار قاعده به رواياتى با مضمون قاعده كه درباره قصاص زن در برابر مرد وارد شده و نيز، اجماع و اتفاق فقيهان استدلال و استناد شده است. [٣]
قاعدۀ لايجوز البناء عَلىٰ فعل الغير...
قاعدۀ لايَجوزُ البِناء عَلىٰ فِعلِ الغَيرِ فِى العِبادات: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده بدين معنا است كه در عبادات، كسى كه عبادتى را آغاز مىكند، خود بايد آن را به اتمام برساند. از آن در برخى كتابهاى قواعد فقهى تعبير به قاعده شده است.
مفاد قاعده: كسى كه به جا آوردن عبادتى چون نماز را آغاز كرده، بايد خود آن را به انجام برساند و به جا آوردن بخشى از عبادت توسط فردى و بخشى
[١]. مجمع الفائدة ٤٥٥/١٣؛ جواهر الكلام ٨٣/٤٢
[٢]. مجمع الفائدة ٤٦٤/١٣-٤٦٥؛ كشف اللثام ١١ / ٤٩؛ مهذب الاحكام ٢٢٠/٢٨-٢٢١
[٣]. وسائل الشيعة ٨٠/٢٩-٨٧؛ مهذب الاحكام ٢٨ / ٢١٨.