فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٠٧ - قاعد١٧٢٨ حرمت ابطال عمل عبادى
با شرط مخالفت كند و به آن وفا نكند، به گفتۀ برخى، مولا مىتواند او را به بردگى بازگرداند؛ [١] ليكن برخى به دليل قاعدۀ فوق، چنين شرطى را باطل دانسته و بازگرداندن بردۀ آزاد شده به بردگى را جايز ندانستهاند. [٢] بعضى، آزادى مشروط را نيز باطل دانستهاند. بنابر اين قول، برده آزاد نشده تا به بردگى باز گردانده شود. [٣]
چنانچه كسى كنيزى را نسيه بخرد و قبل از پرداخت قيمت آن، او را آزاد و با وى ازدواج كند و پس از آن بميرد، به گفتۀ برخى، عتق و نكاح هر دو باطل است و كنيز به بردگى فروشنده باز مىگردد و در صورت حامله بودن، فرزندش نيز محكوم به بردگى است؛ [٤] ليكن برخى ديگر، عتق و نكاح؛ هر دو را صحيح دانسته و به دليل قاعدۀ فوق، بازگشت به بردگى را صحيح ندانستهاند. در نتيجه فرزندش نيز برده نخواهد بود. [٥] قول آخر به اكثر متأخران نسبت داده شده است. [٦]
مستند قاعده: بر اعتبار قاعدۀ ياد شده به اجماع و برخى روايات استدلال كردهاند. [٧]
قاعدۀ حرمت ابطال عمل عبادى
قاعدۀ حرمت ابطال عمل عبادى: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده از قواعد مشهور فقهى و عبارت است از حرمت باطل كردن عمل عبادى، جز آنچه استثنا شده است. [٨] از حرمت ابطال عمل عبادى، به وجوب اتمام عمل عبادى نيز تعبير مىشود. [٩] از آن در كتب قواعد فقهى و نيز باب صلات سخن گفتهاند.
مفاد قاعده: مفاد قاعده عبارت است از اينكه عمل عبادى مركب، مانند نماز و حج كه به تدريج وجود پيدا مىكند، ابطال آن در اثناى عمل؛ به معناى رها كردن آن و يا انجام دادن كارى كه بطلان آن را
[١]. جواهر الكلام ٢٢٣/٢١
[٢]. الحدائق الناضرة ٢٦٣/٢٤؛ جواهر الكلام ٣٣٢/٣٤؛ حاشية المكاسب (يزدى) ٦/٢
[٣]. كتاب السرائر ٢ / ٦٣٨-٦٣٩؛ كنز الفوائد ٤٤٩/٢-٤٥٠
[٤]. النهاية/ ٥٤٢
[٥]. كتاب السرائر ١١/٣
[٦]. جواهر الكلام ١٢١/٣٤
[٧]. النهاية/ ٥٤٤ - ٥٤٥
[٨]. كتاب السرائر ١٣/٣-١٤؛ الروضة البهية ٣٠١/٦-٣٠٢؛ جواهر الكلام ٢٦١/٣٠
[٩]. كشف اللثام ٣٢٨/٧
[١٠]. كتاب السرائر ٦٣٨/٢-٦٣٩؛ فقه الامامية/ ٦٩.