فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٩٧ - قاعد١٧٢٨ الإمام وَلىُّ مَن لا وَلىَّ لَه
مستند قاعده: مستند قاعدۀ ياد شده روايتى با مضمون آن است كه در آغاز اشاره شد و نيز رواياتى كه چنين مالى را جزء انفال مىداند. همچنين اجماع فقها. [١]
قاعدۀ الإمام وَلى...
قاعدۀ الإمام وَلىُّ مَن لا وَلى لَه: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده كه در آن به جاى كلمۀ امام، سلطان و حاكم نيز به كار رفته، عبارت است از اينكه امام سرپرست بى سرپرستان است. به آن در بابهايى نظير حجر، نكاح، لقطه و ديات استناد كردهاند.
مفاد قاعده: مراد از امام، پيشواى معصوم عليه السّلام است كه ولايتش فراگير و در همۀ امور است. آيا در زمان غيبت، قاعدۀ ياد شده به عمومش در بر گيرندۀ فقيه جامع شرايط مىباشد و او به عنوان نايب امام معصوم عليه السّلام ولىّ بى سرپرستان خواهد بود يا نه؟ مسئله محل بحث است. البته آن اندازه كه از وظايف و شئون قاضى محسوب مىگردد، بدون شك براى فقيه جامع شرايط ثابت است [٢]← امور حسبى).
مقصود از ولايت، ولايت در تصرف در شئون فرد بى سرپرستِ نيازمند به سرپرست مىباشد. بنابر اين، مفاد قاعده چنين خواهد بود كه امام سرپرست كسى است كه سرپرست ندارد و او در شئون مربوط به آن فرد تصرف مىكند.
موارد تطبيق: به قاعدۀ ياد شده در ابواب مختلف استناد كردهاند كه به نمونههايى از آن اشاره مىشود.
حجر: ولايت بر مال كودك و ديوانهاى كه فاقد پدر يا جدّ پدرى و يا وصىّ منصوب از جانب آنان مىباشد؛ براى حاكم شرع ثابت است، همچنين حاكم شرع بر سفيه (←سفاهت) و مفلّس بالغ (←تفليس) ولايت دارد. [٣]
نكاح: حاكم شرع در نكاح بر بالغ غير رشيد (ديوانه يا سفيه) و نيز كسى كه پس
[١]. وسائل الشيعة ٢٤٨/٢٦
[٢]. جواهر الكلام ٣٩ / ٢٦٠؛ مهذب الاحكام ٢٠٠/٣٠
[٣]. مستند الشيعة ٤٣٣/١٩؛ جواهر الكلام ٢٦٢/٣٩-٢٦٣
[٤]. مستند الشيعة ٢٩/١٩ و ٥١
[٥]. مسالك الافهام ٢٣٠/١٣؛ جواهر الكلام ٢٦٥/٣٩
[٦]. جواهر الكلام ٢٦٠/٣٩.