فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٧٩ - قاعد١٧٢٨ التلف فى زمن الخيار
قاعدۀ التلف فى زمن الخيار
قاعدۀ التلف فى زمن الخيار: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده كه صورت كامل آن «التَّلَفُ فى زَمَنِ الخيارِ مِمَّنْ لاخيارَ لَهُ» مىباشد از قواعد مشهور فقهى و عبارت است از اينكه مال تلف شده در زمان خيار از جيب كسى مىرود كه خيار ندارد. [١] از آن در باب تجارت و نيز كتابهاى قواعد فقهى سخن گفتهاند.
مفاد قاعده: هرگاه پس از عقد بيع (داد و ستد كالايى) كالاى خريدارى شده كه به خريدار تحويل گرديده، پيش از پايان زمان خيار، بدون افراط و تفريطى در دست خريدار تلف شود، ضمان (جبران خسارت) متوجه طرفى است كه خيار ندارد.
چنانچه كالا قبل از تحويل آن به خريدار تلف گردد، مورد از موارد جريان قاعدۀ تلف قبل از قبض (←قاعدۀ تلف قبل از قبض) است. [٢]
گستره: آيا قاعده اختصاص به خيار حيوان (←خيار حيوان) و خيار شرطى كه در معاملۀ حيوان قرار داده شده، دارد يا شامل خيار حيوان و خيار شرط مطلقا (←خيار شرط)؛ چه در معاملۀ حيوان و چه در معاملۀ غير حيوان، يا شامل هر دو به اضافۀ خيار مجلس (← خيار مجلس) و يا تمامى خيارها - جز آنچه كه پس از عقد پديد آيد - مىشود؟ مسئله محل اختلاف است. [٣]
از سوى ديگر، آيا قاعده اختصاص به كالا [= مبيع] دارد و در موردى جريان مىيابد كه تنها خريدار حق خيار داشته باشد و كالا پس از تحويل به مشترى در دست او تلف شود يا شامل بهاى كالا [= ثمن] نيز مىشود؟ مسئله اختلافى است.
بنابر قول دوم، اگر خيار تنها براى فروشنده ثابت باشد و پيش از اتمام زمان خيار، بدون افراط و تفريط، ثمن در دست او تلف شود، از جيب خريدار رفته است. [٤]
قاعدۀ تلف در زمان خيار، در فرض ثبوت خيار براى هر دو و يا هيچ كدام جارى نمىشود. [٥]
[١]. كتاب المكاسب ١٧٠/٦-١٧٣؛ حاشية كتاب المكاسب (اصفهانى) ٣٠٨/٥-٣٠٩؛ منية الطالب ٣ / ٣٢٨.