فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٦٧ - قاعد١٧٢٨ اشتراط اتحاد جنس در ربا
قاعدۀ الاسلام يَجُب ماقبلَه
← قاعدۀ جَبّ
قاعدۀ الاسلام يَعلو و لايُعلىٰ عليه
← قاعدۀ نفى سبيل
قاعدۀ اشاعه
← قاعده تنزيل اقرار بر اشاعه
قاعدۀ اشتراط اتحاد جنس در ربا
قاعدۀ اشتراط اتحاد جنس در ربا: از قواعد فقهى.
قاعدۀ فوق عبارت است از اينكه در تحقق ربا، هم جنسى دو كالايى كه داد و ستد مىشوند، شرط است. به اين قاعده در باب تجارت استناد شده است.
مفاد قاعده: در معاملهاى كه كالا و بهاى آن، پيمانهاى يا وزنى است، تحقق ربا منوط به هم جنس بودن دو كالا است.
در اين صورت، زيادى يكى بر ديگرى ربا و حرام است، مانند معامله گندم در برابر گندم. [١]
معيار هم جنس بودن، صدق يك اسم بر هر دو است، مانند گندم كه بر نوع مرغوب و نامرغوب آن؛ هر دو اطلاق مىشود. [٢]
به قول مشهور، گندم و جو در حكم ربا به منزلۀ يك جنس به شمار مىروند؛ [٣] چنان كه به نظر مشهور، در حكم ياد شده، هر فرآوردهاى با اصل خود يك جنس محسوب مىشود، مانند پنير و شير. همچنين دو فرآورده از يك اصل، مانند پنير و ماست كه هر دو از شير به دست آمدهاند؛ [٤] ليكن اگر اصل يكى نباشد، دو جنس شمرده مىشوند، هرچند بر آنها به اشتراك لفظى يك اسم صادق باشد، مانند گوشت گاو و گوسفند يا گوشت كبوتر و گنجشك، كه در اول، عنوان گوشت و در دوم، عنوان پرنده بر هر دو صادق است. [٥]
به قول مشهور، ربا در معامله اجناس غير پيمانهاى و وزنى، مانند اجناسى كه با شمارش، متر و يا مشاهده معامله مىشوند، جريان ندارد. [٦]
مستند قاعده: مستند اين قاعده رواياتى است كه مفادشان تحقق ربا در معامله دو هم جنس با تفاضل است.
همچنين رواياتى كه برخى كالاها را هم جنس مىداند كه نبايد در داد و ستد آنها تفاضل صورت گيرد [٧]← ربا).