فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٦٠٧ - قصاص نفس
فرزند به عنوان ولىّ دمِ مادر مىتواند پدر را قصاص كند؟ مشهور قائل به عدم جواز شدهاند. [١]
٤. عاقل بودن: قاتل هنگام ارتكاب جنايت بايد عاقل باشد. بنابر اين، در صورت ديوانه بودن، قصاص نمىشود؛ هرچند ديه بر عهدۀ عاقله او (←عاقله) ثابت مىشود و با نبود عاقله، به قول برخى، ديه از بيت المال پرداخت مىگردد. [٢] چنانچه قاتل هنگام جنايت عاقل بوده، سپس ديوانه شده باشد، قصاص ساقط نمىشود. [٣]
اگر مقتول، ديوانه و قاتل، عاقل باشد، قصاص بر قاتل ثابت نيست؛ ليكن ديه ثابت است؛ مگر آنكه وى قصد دفاع از خود را داشته و دفع ديوانه متوقف بر قتل او باشد. در اين صورت، ديه نيز ثابت نخواهد بود؛ ليكن جمعى گفتهاند: ديه از بيت المال پرداخت مىشود. اين قول به مشهور نيز نسبت داده شده است. [٤]
كسى كه در حال مستى، ديگرى را بكشد، بنابر قول اكثر، قصاص مىشود، مگر آنكه مستى او در پى عذر شرعى باشد. برخى قصاص را مطلقا ثابت ندانستهاند. اگر كسى بر اثر مصرف مواد مخدر بدون هيچ عذرى، عقلش زايل و مرتكب قتل شود، آيا قصاص ثابت است يا نه؟ مسئله محل اختلاف است. [٥]
كسى كه در حال خواب مرتكب قتل شده است، قصاص نمىشود؛ ليكن ديه بر عهدهاش مىآيد. در اينكه ديه در مال قاتل ثابت است يا عاقلۀ او اختلاف مىباشد. [٦]
آيا ارتكاب قتل توسط نابينا موجب ثبوت قصاص است يا نه؟ مسئله اختلافى است [٧]← قاعده عمد الاعمى خطأ).
٥). بالغ بودن: بنابر قول مشهور، در ثبوت قصاص، بلوغ شرط است. بنابر اين، قاتل نابالغ قصاص نمىشود. بر اين ديدگاه ادعاى اجماع نيز شده است. [٨] به قول مشهور در قاتل بالغ و مقتول نابالغ، قصاص ثابت است. [٩]
٦). محترم بودن جان مقتول: بنابر اين، كسانى كه از نظر شرع مقدس، جانشان محترم نيست، مانند كفّار حربى (←اهل حرب) بر قاتل آنان قصاص ثابت نيست.