شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٩ - ٥١٠٨ دولة الجاهل كالغريب المتحرك الى النقلة
٥١٠٥ دليل ورع الرجل نزاهته.
دليل ورع مرد پاكيزگى اوست. «ورع» بمعنى پرهيزگارى و ترس از خدا هر دو مستعمل مىشود و ظاهر اينست كه مراد در اينجا معنى دويم است. و مراد به «پاكيزگى» پاكيزگى از گناهانست يعنى دليل ترس كسى از خدا اينست كه خود را از گناهان پاك دارد، و كسى را كه پاكيزگى از آنها نباشد معلوم مىشود كه ترس از خدا چنانكه بايد، ندارد.
٥١٠٦ دولة الكريم تظهر مناقبه.
دولت كريم ظاهر ميكند مناقب او را، يعنى فضائل او را.
٥١٠٧ دولة اللئيم تكشف مساويه و معايبه.
دولت لئيم ظاهر ميكند بديها و عيبهاى او را. «كريم» بمعنى شخص گرامى بلند مرتبه و صاحب جود هر دو آمده، و «لئيم» مقابل اوست بهر يك از دو معنى، و ظاهر اينست كه مراد در اينجا از هر دو معنى اول است و مراد اينست كه: شخص گرامى بلند مرتبه چون بدولت رسد مناقب او ظاهر مىشود، زيرا كه در دولت قادر بر كارهاى خير گردد و بمقتضاى طبع خود آنها را بعمل آورد و مناقب او ظاهر گردد، بخلاف پيش از دولت كه بسبب عدم قدرت و استطاعت حال او معلوم نباشد، و شخص دنى پست مرتبه چون بدولت رسد قادر بر شرور و بديها شود و بر وفق طبع و خواهش خود آنها را بعمل آورد و بديهاى او ظاهر گردد، بخلاف پيش از دولت كه باعتبار عدم قدرت و استطاعت حال او معلوم نگردد، و پوشيده نيست كه برين قياس حمل هر يك بر معنى دويم نيز مىتواند شد نهايت بنا بر معنى اول ظاهر تر و تمامترست.
٥١٠٨ دولة الجاهل كالغريب المتحرك الى النقلة.