شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٣١٤ - ٦١٨٧ على قدر الهمم تكون الهموم
و عدل حق تعالى است و يا باعتبار اين كه بسبب زوال هر نعمتى كه رو دهد از براى او بلائى باشد و همچنين حفظ و نگاهدارى نعمتها بىتعبها و زحمتها نشود كه هر يك از آنها بلائى باشد، و همچنين بلاهاى ديگر كه گاهى بسبب نعمتها برسد، و ممكن است كه مراد اين باشد كه بقدر نعمت درد بلا شديد شود باعتبار اين كه صاحبان نعمت را تاب بلا نباشد پس درد هر بلائى كه وارد شود بر ايشان زياده باشد از درد همان هر گاه وارد شود بر غير صاحبان نعمت، باعتبار زيادتى حوصله و تاب ايشان.
٦١٨٦ على قدر البلاء يكون الجزاء.
بر اندازه بلا ميباشد پاداش و ثواب.
٦١٨٧ على قدر الهمم تكون الهموم.
بر اندازه همتها ميباشد اندوهها يعنى باندازه قصدها و مطلبها ميباشد اندوهها، پس هر چند مطالب و مقاصد كسى بيشتر باشد اندوه او بيشتر باشد، زيرا كه در سعى از براى هر يك تعب و زحمتى باشد و بسبب فوت هر يك غم و المى روى دهد، پس كسى كه خواهد كه اندوه او كم باشد از سر اميدها و آرزوها بگذرد، و ممكن است كه مراد اين باشد كه بقدر بلندى همتها و پستى آنها ميباشد اندوهها پس كسى را كه همت بلند باشد اندوه او زياده باشد، يا باعتبار اين كه صاحب همت بلند مراتب عاليه[١] در نظر دارد و تحصيل آنها بىهموم و غموم بسيار نشود، و يا باعتبار اين كه صاحب همت بلند مردم عزيز گرامى باشند و باندك ذلت و خفتى كه روى دهد مهموم و مغموم گردند بخلاف مردم دنى پست مرتبه كه از بسيارى از خفتها و ذلتها باكى ندارند و بنا بر اين مراد مذمت همت بلند نيست بلكه اظهار
[١] - شارح( ره) در حاشيه گفته:« بنا بر اين معنى نيز نزديك است بمعنى سابق، و تفاوت در اينست كه در معنى سابق اندازه همتها بر بسيارى و كمى عدد آنها حمل شده و درين معنى بر اندازه آنها باعتبار كيفيت از بلندى و پستى، منه» و در ساير نسخ باضافه،« رحمه الله».