شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٢٦٣ - ٦٠٣٤ طريق مظلم فلا تسلكوه، و بحر عميق فلا تلجوه، و سر الله سبحانه فلا تتكلفوه
كه خلق و ايجاد باشد صحيح نيست در افعال بندگان مگر بنا بر مذهب جهمية[١] و اشاعره[٢] كه آنها را بخلق و ايجاد خدا مىدانند، و فساد آن خود ظاهرست و در رسائلى كه در اصول دين و غير آن نوشتهايم بيان آن نمودهايم، و همچنين بمعنى دوم كه امر و فرمان باشد نيز صحيح نيست در همه افعال بندگان چه از جمله آنها معاصى است و چگونه آنها بأمر و فرمان خدا تواند بود؟! چنانكه فرموده «إن الله لا يأمر بالفحشاء»، و اما معنى سوم پس محقق طوسى خواجه نصير الدين طاب ثراه و جمعى ديگر از علما گفتهاند كه: قضا و قدر باين معنى در همه جا صحيح است و مخفى نيست كه بآن معنى نيز در همه حوادث صحيح نتواند بود، زيرا كه هر گاه پيش از وجود هر چيز اعلامى بآن شده باشد يا آن در لوحى نوشته شده باشد پس بايد كه پيش از وجود هر چيز از ممكنات چيز ديگر از آنها باشد و قدم عالم لازم مىآيد پس بايد كه شامل بعض موجودات نباشد مثلا وجود لوح در لوحى ديگر نوشته نشده باشد و ديگر هر چه موجود شود قبل از آن در لوح نوشته شده باشد، يا تخصيص داد حكم را بموجودات عالم عنصرى، يا بأفعال غير خدا، و شيخ مفيد كه از اعاظم محققين علماى متقدمين ماست گفته كه: قضاى خداى تعالى در اشياء مختلف است هر چه در افعال بندگان باشد حكم و فرمانى است كه در آنها كرده در پاره بأمر و در پاره نهى و در پاره تجويز و رخصت، و مراد اين است كه: هيچ فعلى از افعال بندگان نيست كه خداى عز و جل را در آن حكمى نباشد، و قضاى او در بندگان و در آنچه از براى ايشان ايجاد كرده بمعنى خلق و ايجاد است يعنى
[١] - در منتهى الارب گفته:« جهميه فرقه ايست منسوب بجهم بن صفوان».
[٢] - اشاعره فرقه ايست بسيار معروف از اهل سنت كه در مقابل معتزله و اماميه مىباشند.