شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٢٦٦ - ٦٠٣٤ طريق مظلم فلا تسلكوه، و بحر عميق فلا تلجوه، و سر الله سبحانه فلا تتكلفوه
صلوات الله و سلامه عليه كه شخصى سؤال كرده از آن حضرت از قدر؟- پس فرموده آن حضرت صلوات الله و سلامه عليه كه: بحريست عميق پس فرو مرو در آن. باز سؤال كرده مرتبه دوم، پس فرموده آن حضرت كه: راهيست تاريك پس مرو بآن راه. باز سؤال كرده مرتبه سيم. پس فرموده كه: سر خداست پس متكلف آن مشو، و حديث طويل ديگر نيز نقل كرده از آن حضرت صلوات الله عليه كه در آن نيز نهى شده از آن.
و پوشيده نيست كه حديث اول موافق است با اين فقره مباركه كه در اينجا نقل شده.
و شيخ مفيد رحمه الله حكم بصحت اين حديثها نكرده و گفته كه: بر تقديرى كه آنها صحيح باشد دو احتمال دارد:
يكى آنكه- نهى مخصوص جمعى باشد كه خوض درين قسم مطالب نتوانند كرد و تأمل در اينها باعث ضلال[١] ايشان شود و شامل جميع مكلفين نباشد.
دوم اين كه- نهى از تحقيق معنى قضا و قدر نباشد بلكه نهى از تفكر در اسرار قضا و قدر باشد و از خوض در آنها و طلب علتى از براى هر فعلى از افعال خداى عز و جل و هر حكمى از احكام او، زيرا كه آن چيزى نيست كه عقول بشرى بآن تواند رسيد بلكه همين بايد دانست كه هر چه كرده از روى حكمت و مصلحت است و هيچ چيز را باطل و عبث خلق نكرده و قرار نداده چنانكه در قرآن مجيد فرموده:
«و ما خلقنا السماوات و الأرض و ما بينهما لاعبين» يعنى خلق نكرديم ما آسمانها و زمين و آنچه را ميانه آنها باشد بازى كننده. و فرموده: «أ فحسبتم أنما خلقناكم عبثا»، يعنى آيا گمان بردهايد شما اين كه خلق كردهايم ما شما را عبث يعنى بازى كننده يا از براى عبث و بازى. و فرموده: «إنا كل شيء خلقناه بقدر»
[١] - در همه نسخ:« اضلال» و قياسا تصحيح شد.