شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٣٣٥ - ٦٢٤٨ عجبت لمن يشك فى قدرة الله و هو يرى خلقه
اختلافات اجزاى آن، و همچنين تخمى كه جوجه شود، و برين قياس اكثر مخلوقات.
و أيضا هر عارف خبير و متدبر بصير كه در كارخانه صنع نيكو تأمل كند يقين ميداند كه بسيارى از تبدل أوضاع و أحوال آفاقى و أنفسى را مثل اختلافات سنوات در گرمى و سردى فصول و كثرت بارشها و بادها و قلت آنها و سلامت غلات و أثمار و رسيدن آفات به آنها و وفور آنها گاهى با وجود آفت و كمى آنها، گاهى بىآفتى و غلاى أسعار و رخص آنها، همه اينها با تشابه أوضاع و أحوال در هر دو حال بلكه با اقتضاى أوضاع و أحوال بحسب ظاهر عكس آنچه را واقع شده چنانكه از بعضى أمثله معلوم شد، و همچنين حدوث عزايم وارادات در ما گاهى ناگاه و بى حدوث سببى و منشأى و زوال آنها گاهى بى زوال باعث و سببى، و خوب نمودن چيزى در وقتى و زشت نمودن همان چيز در وقتى ديگر بىتفاوتى در احوال آن و امثال اينها از نظاير كثيره كه فزون از حد و حصر و بيرون از احاطه عد و احصاست سببى و منشأى بغير اراده و اختيار صانع عالم و مدبر آن نمىتواند بود و اگر افعال او نعوذ بالله بر سبيل ايجاب باشد كجا اين تغير و تبدل صورت يابد. و أيضا معجزات متنوعه گوناگون و خوارق عادات مختلفه بىپايان كه از أنبياء و أوصيا صلوات الله و سلامه عليهم صادر شده از براى جمعى كه مشاهده آنها نمودهاند و هر كه آنها متواتر شده از براى او دليلى است واضح و برهانى لايح بر قدرت حق تعالى بعنوانى كه ديگر راه شك و شبهه از براى او نماند.
و ممكن است كه مراد از اين فقره مباركه تعجب از شك در عموم[١] قدرت حق تعالى و قادر بودن او بر هر ممكنى باشد و وجه تعجب اين باشد كه هر كه مشاهده مخلوقات او كند و قدرت او را بر آنها يابد خصوصا آنها كه بر سبيل خرق عادت موجود شود بحكم حدس صحيح ميداند كه قدرت او را اختصاص بنوعى دون نوعى از ممكنات نباشد بلكه شامل هر ممكن باشد.
[١] - در بعضى نسخ:« عدم» و آن اشتباهيست كه ناسنحان شرح را از عدم تمكن از قرائت خط شارح( ره) ناشى شده و قطع نظر از اين امر تدبر در مضمون عبارت صحت متن را روشن ميكند.