شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٣٦١ - ٦٣٢٥ عقوبة الغضوب و الحقود و الحسود تبدأ بأنفسهم
عنوان نبل احسان كردن بمردم است، «نبل» بضم نون و سكون باء يك نقطه بمعنى نجابت است يا تندى فطنت.
٦٣٢٣ عضوا[١] على النواجذ، فانه انبا للسيوف عن الهام.
دندان بگيريد نواجذ را پس بدرستى كه اين كند كنندهترست مر شمشيرها را از سرها، اين از جمله كلاميست كه فرمودهاند بأصحاب خود در بعضى از روزهاى جنگ صفين مشتمل بر بعضى از آداب جنگ، و «نواجذ» دندانهاى آخرين است بعد از دندانهاى آسيا و آن چهارتاست در هر طرفى دوتا. و بعضى گفتهاند كه: همه دندانها را «نواجذ» گويند و مراد اينست كه در وقتى كه شمشير حواله شما كنند دندانها را يا آن دندانها را كه مذكور شد بر روى يكديگر سخت بگذاريد كه اين باعث اين مىشود كه شمشير كه بر سر بيايد كندى كند و چندان نبرد. و ممكن است كه وجه آن اين باشد كه گفتهاند كه: هر گاه دندانها را چنين كند متصلب مىشود اعصاب و عضلات متصله بدماغ و زايل مىشود استرخاى آنها پس مقاومت آنها با شمشير بيشتر باشد و تأثير شمشير در آنها كمتر گردد.
٦٣٢٤ عقوبة الكرام احسن من عفو اللئام.
عقوبت كردن كريمان نيكوترست از عفو كردن لئيمان. مراد به «كريمان» مردم بلند مرتبه است و به «لئيمان» مردم دنى پست مرتبه. و «بودن عقوبت آنها نيكوتر از عفو اينها» باعتبار اينست كه در عقوبت آنها چندان خفت و خوارى نباشد بخلاف عفو اينها، كه ممنون شدن از آنها كمال خفت و خوارى دارد.
٦٣٢٥ عقوبة الغضوب و الحقود و الحسود تبدأ بأنفسهم.
عقوبت خشمناك و كينهور و حسود ابتدا كرده مىشود بنفسهاى ايشان. مراد مذمت اين اخلاق است باين كه ضرر و آزار آنها اول بصاحب آنها مىرسد باعتبار
[١] - در أقرب الموارد گفته:« عضه( كعلم) عضا و عضيضا أمسكه بأسنانه و تيعدى بعلى و بالباء أيضا و يقال:« عض عليه و عض به( تا آنكه گفته) و قال بعض فقهاء اللغة:
ان كان العض بالاسنان فبالضاد و إلا فبالظاء».