فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤٣٧ - قاعد١٧٢٨ نفى عُسْر و حَرَج
مقصود از مناسبت حكم و موضوع - كه دليلى اعتبارى است - آن است كه شرافت و عزت اسلام، مقتضى اين است كه در سلسله تشريع، حكمى كه موجب ذلت و خوارى مسلمان در برابر كافر گردد، وجود نداشته باشد. [١]
قاعدۀ نفى عسر و حرج
قاعدۀ نفى عُسْر و حَرَج: از قواعد فقهى.
قاعدۀ نفى عسر و حرج از قواعد مسلّم و مشهور فقهى است كه در بسيارى از فروع فقهى، بلكه مسائل اصولى كاربرد دارد. مراد از آن - به اجمال - اين است كه در شريعت مقدس اسلام، خداوند هيچ حكم حرجى و سخت و دشوارى بر مكلّفان تشريع نكرده است.
هرچند ضمن مباحث و مسائل فقهى و اصولى به قاعدۀ ياد شده استدلال شده است؛ ليكن بسيارى از آن به عنوان قاعده ياد نكرده و مورد بررسى قرار ندادهاند.
برخى در كتب قواعد فقهى آن را به عنوان قاعده مطرح و از آن بحث كردهاند.
مفاد قاعده: حرج در لغت به معناى ضيق (تنگى، تنگنا) و گناه آمده است.
برخى نيز آن را به تنگترين تنگنا تعريف كردهاند. برخى ميان حرج و ضيق تفاوت قائل شده و گفتهاند: حرج تنگنايى است كه راه گريز ندارد؛ بر خلاف ضيق كه راه گريز دارد. [٢]
در قرآن كريم نيز واژۀ حرج در معانى ياد شده به كار رفته است؛ [٣] چنان كه در روايات نيز به معناى ضيق آمده است. [٤]
واژۀ «عسر» - ضد يسر - نيز به معناى ضيق، دشوار و سخت به كار مىرود؛ [٥]چنان كه در قرآن كريم نيز به اين معنا آمده است. [٦]
برخى در تفاوت عسر با حرج گفتهاند:
هرگاه اين دو باهم ذكر شوند، عسر نسبت به بدن و حرج نسبت به نَفْس خواهد بود؛ اما اگر جداى از هم به كار روند، هريك، شامل ديگرى نيز مىشود. [٧]
[١]. القواعد الفقهية (فاضل) / ٢٤٢-٢٤٣
[٢]. نساء/ ١٤١
[٣]. القواعد الفقهية (بجنوردى) ١٩٣/١
[٤]. كتاب المكاسب ٥٨١/٣-٥٨٢
[٥]. العروة الوثقىٰ [(تكملة] (١٣٨/٢
[٦]. القواعد الفقهية (بجنوردى) ٢٠٤/١
[٧].٢٠٥-٢٠٨
[٨]. القواعد الفقهية (فاضل) / ٢٣٣-٢٤١.