فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤٨١ - قِبله
قبلۀ كسى كه برفراز كعبه است، به قول مشهور، آن مقدار فضايى است كه پيش روى او قرار دارد و به هر سمت مىتواند نماز بگزارد. مقابل مشهور، برخى قائلاند چنين فردى به پشت خوابيده و رو به بيت المعمور (←بيت المعمور) كه در آسمان سوم يا چهارم، محاذى كعبه قرار دارد، نماز مىخواند.
بنابر قول نخست، خواندن نماز؛ اعم از فريضه و نافله بر بام كعبه در حال اختيار جايز است؛ ليكن برخى قائلان قول دوم، آن را مقيّد به حال ضرورت كردهاند و ظاهر كلام بعضى، جواز آن است مطلقا. [١]
همچنين بنابر قول مشهور، در درون كعبه، در حال اختيار مىتوان به هر سمت نماز خواند؛ چه فريضه و چه نافله. برخى نماز فريضه را در حال اختيار جايز ندانستهاند. [٢]
وجوب تحصيل قبله: تحصيل علم به قبله در صورت امكان واجب است و عمل به ظن جايز نيست و در صورت عدم امكان تحصيل علم، به امارات و نشانههاى ظن آور رجوع مىشود. [٣]
در فرض امكان تحصيل علم، آيا گواهى دو فرد عادل [= بيّنه] در ثبوت قبله كفايت مىكند يا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
بسيارى آن را در صورت حسّى - و نه حدسى - بودن كافى دانستهاند. [٤] برخى حتى شهادت يك فرد عادل، بلكه ثقه و مورد اعتماد را كافى دانستهاند. [٥]
در فرض عدم امكان تحصيل علم، آيا عمل به ظن مطلقا جايز است؛ هرچند تحصيل ظنّ قوىتر ممكن باشد، يا تحصيل ظنّ قوىتر واجب است؟ برخى تصريح به قول دوم كردهاند. [٦]
در صورت عدم امكان تحصيل ظن به قبله، به قول مشهور، مىتواند به چهار طرف نماز بگزارد، مگر در تنگى وقت كه به يك طرف بسنده مىكند. [٧] برخى خواندن يك نماز به يكى از چهار طرف را مطلقا كافى دانستهاند. [٨]
آيا در صورت امكان اجتهاد (تحصيل ظن به قبله) ترك اجتهاد و نماز گزاردن به چهار سمت جايز است يا نه؟ مسئله اختلافى است. اكثر قائل به قول دوم شدهاند. [٩]