فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤٤٤ - قاعد١٧٢٨ وجوب دفع ضرر مُحتَمَل
واجب عقلى مصلحتهاى مترتّب بر واجبات شرعى است و واجبات شرعى براى رسيدن به واجب عقلى؛ يعنى آن مصالح تشريع شدهاند. بنابر اين، وجوب واجبات شرعى، لطف است؛ بدين معنا كه بنده را به واجب عقلى نزديك مىكند؛ چه اينكه واجب شرعى مقدمۀ حصول واجب عقلى است؛ بلكه قوام واجب شرعى به واجب عقلى است و در حقيقت، آن متعلق امر است. بنابر اين، امر به نماز در حقيقت امر به اجتناب از فحشا و منكر است و با نمازگزاردن، ترك آن دو تحقق مىيابد.
٢. لطف بودن واجبات شرعى به معناى آمادگى پيدا كردن نفس براى صدور واجبات عقلى، مانند شكر مُنعم از او است. بنابر اين، بدون انجام دادن واجبات شرعى، زمينه براى صدور واجبات عقلى از نفس فراهم نمىشود.
بنابر معناى نخست، عمل به واجبات شرعى، عمل به واجبات عقلى است؛ بدين معنا كه انجام دادن واجبات شرعى عين انجام دادن واجبات عقلى است؛ اما بنابر معناى دوم، واجبات شرعى زمينۀ صدور واجب عقلى از نفس را فراهم مىكند. بنابر اين، علت غايى واجب شرعى، واجب عقلى است. برخى، معناى دوم را صحيح دانستهاند. [١]
تطبيق قاعده: در اينكه در نيّت، قصد وجه وجوب لازم است يا نه، اختلاف مىباشد. بر اعتبار آن به قاعدۀ ياد شده استدلال كردهاند؛ زيرا وجه وجوب، عبارت است از مصلحت موجود در عمل عبادى واجب - كه سبب ايجاب آن شده است - و آن، واجب عقلى است و از آنجا كه واجبات شرعى الطاف در واجبات عقلى است، امتثال امر به نماز - به عنوان مثال - متوقف بر نيّت مأمورٌبه (متعلق امر) به انگيزۀ وجه وجوب آن است. [٢]
مستند قاعده: مستند قاعدۀ ياد شده قاعده لطف است. [٣]
قاعدۀ وجوب دفع ضرر محتمل
قاعدۀ وجوب دفع ضرر مُحتَمَل: از قواعد كاربردى در فقه.
[١]. مصباح الهدىٰ ٤٤٢/٣-٤٤٣؛ ذخيرة العقبىٰ ٦ / ١٦٤
[٢]. جامع المقاصد ٢٠٠/١-٢٠٢؛ ذخيرة العقبىٰ ١٦٥/٦
[٣]. كشف المراد/ ٤٧٠ - ٤٧١.