فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤٤٥ - قاعد١٧٢٨ وجوب دفع ضرر مُحتَمَل
قاعدۀ فوق، قاعدهاى عقلى و مقصود از آن حكم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل است. به آن در مباحث كلامى و اعتقادى و نيز ابواب مختلف فقه استناد شده است.
مفاد قاعده: مقصود از وجوب، لابدّيت و لزوم عقلى است؛ بدين معنا كه عقل به گونۀ استقلالى، قطع نظر از شرع، حكم به لزوم آن مىكند. مقصود از ضرر، اعم از دنيوى و اخروى است. [١] برخى، ضرر دنيوى را به ضرر مهم غير قابل جبران، همچون تلف جان يا عضوى از اعضاى بدن اختصاص دادهاند. [٢] بنابر اين، در ضرر ناچيز و اندك، قاعده جارى نمىشود.
موارد تطبيق: نمونههايى از مواردى كه به قاعدۀ ياد شده استناد شده عبارت است از:
١). اجتهاد و تقليد: بر هر مكلفى واجب است در عبادات و معاملات خود، مجتهد يا مقلّد و يا محتاط باشد. از ادلۀ آن، قاعدۀ عقلى وجوب دفع ضرر محتمل است؛ چه اينكه در ترك هر سه وظيفه، احتمال زيان و عقوبت اخروى مىرود.
بنابر اين، وجوب يكى از سه وظيفه على البدل بر مكلف، وجوب عقلى خواهد بود. [٣]
روزه: شرط صحّت و نيز وجوب روزۀ ماه رمضان، نداشتن بيمارىاى كه روزه براى آن زيان دارد، مىباشد. بنابر اين، بر چنين بيمارى روزه واجب نيست و چنانچه بگيرد، صحيح نخواهد بود. از ادلۀ اين حكم، قاعدۀ وجوب دفع ضرر محتمل است. [٤]
توبه: بر وجوب توبه از گناه، بر ادلهاى، از جمله قاعدۀ ياد شده استدلال شده است؛ زيرا در ترك توبه، احتمال كيفر و عقوبت اخروى مىرود و دفع ضرر محتمل واجب است. بنابر اين، توبه واجب خواهد بود. [٥]
مستند قاعده: با توجه به عقلى بودن اصل قاعده، دليل آن، حكم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل مىباشد.
[١]. جامع الشتات (خواجويى) / ٣٠؛ مطارح الانظار ٤٢٠/٢
[٢]. مدارك العروة (بيارجمندى) ٤/١؛ القواعد الفقهية (بجنوردى) ٣٣٤/٧
[٣]. مستمسك العروة ٦/١
[٤]. مصباح الهدىٰ ٣٠٣/٨
[٥]. القواعد الفقهية (بجنوردى) ٣٣٣/٧.