فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٣٠٧ - قاعد١٧٢٨ فراغ
قاعدۀ فراغ
قاعدۀ فراغ: از قواعد فقهى.
قاعدۀ فراغ از قواعد مهم و مشهور فقهى و عبارت است از حكم به صحّت عملى كه درستى آن مشكوك است، بعد از فارغ شدن از آن. از آن در باب صلات و نيز كتب قواعد فقهى سخن گفتهاند.
برخى نيز رسالۀ مستقلى در خصوص آن نگاشتهاند.
اصل عملى يا اماره: آيا قاعدۀ فراغ اصلى عملى (←اصل عملى) است كه وظيفۀ انسان را هنگام شك بيان مىكند يا آنكه از امارات (←اماره) است و متكفل بيان حكم واقعى مىباشد؟ مسئله اختلافى است. [١]
قاعدۀ فراغ و تجاوز: در فقه از دو قاعدۀ فراغ و تجاوز در كنار هم ياد مىشود. آيا اين دو قاعده در اصل يكىاند يا هر كدام قاعدهاى مستقل و جدا از ديگرى است؟ ديدگاهها مختلف است.
برخى در تفاوت دو قاعده گفتهاند: قاعدۀ فراغ ناظر به شك در صحّت تمامى عمل پس از فراغ از آن است، مانند شك در صحّت نماز پس از فراغت از آن؛ ليكن قاعدۀ تجاوز ناظر به شك در انجام دادن جزء پيشين پس از دخول در جزء بعدى است، مانند شك در به جا آوردن ركوع پس از رفتن به سجده.
برخى ديگر گفتهاند: شك يا در صحّت آنچه انجام گرفته مىباشد با علم به انجام دادن آن؛ خواه مشكوك تمامى عمل باشد يا بخشى از آن، و يا در به جا آوردن عمل، نه صحّت آن. در فرض نخست، قاعدۀ فراغ جارى و حكم به صحت همۀ عمل و يا جزء آن مىشود و در فرض دوم، قاعدۀ تجاوز جارى و حكم به انجام گرفتن جزء مشكوك مىگردد. [٢]
قاعدۀ فراغ و اصل صحّت: تفاوت قاعدۀ فراغ و اصل صحّت اين است كه محل جريان قاعدۀ فراغ، عمل مشكوك خود فرد است؛ ليكن محل جريان قاعدۀ صحّت، عمل مشكوك ديگرى است. البته اين تفاوت بنابر قول به عدم جريان قاعدۀ صحّت در عمل خود فرد است. ضمن آنكه قاعدۀ فراغ به شك بعد از پايان