فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٧١٨ - قيد حكم
قيد احترازى
قيد احترازى: از اقسام قيد.
قيد احترازى، قيدى است كه با هدف محدود كردن حكم يا موضوع آورده مىشود، مانند «أعْتِق رَقَبَةً مؤمِنَةً» كه قيد «مؤمنة» موضوع وجوب آزاد كردن برده را محدود به رقبه مؤمنه و غير آن را از شمول وجوب خارج مىكند و يا «وَ لِلّٰهِ عَلَى اَلنّٰاسِ حِجُّ اَلْبَيْتِ مَنِ اِسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً»[١] كه وجوب حج مقيّد به وجود استطاعت شده است و با فقدان استطاعت، حج واجب نخواهد بود.
مقابل قيد احترازى، قيد غير احترازى قرار دارد كه در حقيقت، صورت قيد است نه قيد و آن قيدى است كه نه محدود كننده حكم است و نه موضوع؛ بلكه وصفى است كه در بيشتر افراد طبيعى كه حكم روى آنها رفته است، وجود دارد؛ از اين رو، به چنين قيدهايى قيد غالب گفته مىشود. در اين گونه موارد، وصفِ آورده شده براى خارج كردن افراد فاقد وصف از شمول حكم نيست؛ بلكه يا براى اشاره به حكمت حكم تشريع شده است، مانند آنكه گفتهاند: قيد «رَبٰائِبُكُمُ»در آيۀ «وَ رَبٰائِبُكُمُ اَللاّٰتِي فِي حُجُورِكُمْ»[٢] براى اشاره به حكمت جعل محرميت ربيبه براى مرد است؛ چه اينكه دختر زن انسان از شوهر قبلى او (ربيبه) از آنجا كه معمولا در خانۀ شوهر بعدى زن بزرگ مىشود، حكم فرزند انسان را پيدا مىكند. يا اينكه براى توضيح معناى موضوع حكم است؛ از اين رو، به قيدهاى غالبى كه براى توضيح موضوع آورده مىشوند، قيدهاى توضيحى نيز گفتهاند. [٣]
اصل در قيود، احترازى بودن آنها است؛ از اين رو، در صورت شك در احترازى بودن يا نبودن قيدى، بنابر احترازى بودن آن گذاشته مىشود. [٤]
قيد اختيارى
← قيد
قيد توضيحى
← قيد احترازى
قيد حكم
قيد حكم: از اقسام قيد.
[١]. آل عمران/ ٩٧
[٢]. نساء/ ٢٣
[٣]. اصول الفقه ١٢١/١؛ موسوعة الخوئى ٤٦ (محاضرات ٤)/٢٧٩ - ٢٨١؛ هداية المسترشدين ٤٧١/٢-٤٧٢
[٤]. المعالم الزلفىٰ/ ٣٠٦؛ مستمسك العروة ١٧١/٣.