فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٥٠٤ - قدر مُتَيَقَّن
قدر متيقن
قدر مُتَيَقن: فرد يا حصهاى از مطلق كه به يقين مشمول حكم است.
از آن در اصول فقه سخن گفتهاند.
قدر متيقن دو گونه است: قدر متيقن در خارج و قدر متيقن در مقام تخاطب.
اولى عبارت است از مصاديقى از مطلق كه به يقين، حكم مطلق آنها را دربر مىگيرد، مانند اين سخن: «از مجتهد تقليد كن». قدر متيقن از مصاديق عنوان مجتهد در خارج، مجتهد اعلم است؛ هرچند عنوان مجتهد در دليل مطلق است و شامل مجتهد غير اعلم نيز مىشود. دومى عبارت است از اينكه متكلم و مخاطب دربارۀ مصداقى مشخص گفت وگو كنند و پس از مدتى، متكلم سخنى مطلق بگويد كه آن مصداق را هم دربرگيرد، مانند آنكه مولا - كه پيش از اين دربارۀ ثواب آزاد كردن بردۀ مؤمن با بندۀ خود سخن گفته است - پس از مدتى خطاب به او بگويد:
«أعتِق رقبةً». در اينجا قدر متيقن از رقبه به قرينۀ گفت وگوى قبلى ميان آن دو، بردۀ مؤمن مىباشد. [١]
تقييد مطلقات به قدر متيقن: آيا قدر متيقن موجب تقييد مطلقات صادر شده از سوى شارع مىشود يا نه؟ بدون شك، قدر متيقن خارجى موجب تقييد مطلقات نمىشود؛ ليكن در قدر متيقن در مقام تخاطب اختلاف است كه آيا موجب تقييد مطلق مىشود يا نه؟ [٢]
برخى آن را موجب تقييد دانسته و گفتهاند: وجود قدر متيقن در مقام تخاطب به منزلۀ قرينۀ لفظى بر تقييد است و با وجود آن، لفظ در اطلاق ظهور پيدا نمىكند.
بنابر اين ديدگاه، از حكمت - كه احراز اطلاق متوقف بر تماميت آن مقدمات مىباشد - منتفى بودن قدر متيقن در مقام تخاطب است. [٣]
اما بنابر ديدگاه نخست، وجود قدر متيقن در هر صورت، ضررى به اطلاق نمىرساند. و تمسك به اطلاق در مقام عمل بى اشكال خواهد بود، مگر آنكه قدر متيقن از نظر عرف، موجب انصراف لفظ از اطلاق گردد. [٤]
البته وجود قدر متيقن در مقام تخاطب، در موارد تعارض، موجب رفع تعارض از دو