فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٦٨ - قاعد١٧٢٨ عدم إجزاء المندوب عن الواجب
بنابر اين، حجى كه فرد نابالغ و يا غير مستطيع انجام داده، كفايت از حجة الاسلام نمىكند [١] و چنانچه پس از بلوغ مستطيع شود، واجب است حج بگزارد. [٢]
اگر كودك يا ديوانه در اثناى حج بالغ يا عاقل شود، در صورت انجام ندادن يكى از دو وقوف (وقوف در عرفات و مشعر الحرام) پس از بلوغ يا عاقل شدن، حج او كفايت از حج واجب نمىكند؛ بلكه حج مستحب محسوب مىشود و حج مستحب كفايت از واجب نمىكند. [٣] همچنين كودكى كه در اثناى نماز بالغ شده، به تصريح برخى، با بقاى وقت بايد نمازش را اعاده كند؛ زيرا مستحب از واجب كفايت نمىكند. [٤]
موارد استثنا: مواردى از قاعدۀ ياد شده استثنا شده است، از جمله: روزه يوم الشك به نيّت روزه مستحب ماه شعبان كه پس از اينكه روشن شد آن روز اول رمضان بوده، از روزه واجب ماه رمضان كفايت مىكند؛ [٥]وضوى مستحب قبل از دخول وقت، از وضوى نماز كه واجب است، كفايت مىكند؛ بدين معنا كه مانع وجوب آن مىشود. [٦]برخى كفايت وضوى تجديدى را - از سوى كسى كه بعد از دخول وقت، به نيّت استحباب وضو گرفته، سپس معلوم شده كه هنگام تجديد، وضو نداشته است - از وضوى واجب نماز قوى دانستهاند؛ [٧] و كسى كه نماز واجبش را فرادا خوانده، با بر پا شدن نماز جماعت، مستحب است آن را اعاده كند. در اين صورت، اگر معلوم شود نماز نخستش باطل بوده، به قول برخى، نماز دوم كفايت مىكند؛ هرچند آن را با نيّت استحباب به جا آورده باشد. [٨]
مستند قاعده: مستند اين قاعده - بنابر مستفاد از كلمات فقها - آن است كه مستحب و واجب دو عنوان مستقل و متفاوتاند و مصلحت موجود در هر يك غير از مصلحت موجود در ديگرى است؛ در نتيجه با عمل به مستحب، مصلحت عمل واجب حاصل نخواهد شد. [٩]
[١]. كشف اللثام ١٠٨/٥-١٠٩؛ جواهر الكلام ١٧ / ٢٢٩ و ٢٧٥
[٢]. مدارك الاحكام ٢١/٧
[٣].٢١-٢٢؛ جواهر الكلام ٢٢٩/١٧
[٤]. الخلاف ٣٠٦/١-٣٠٧؛ كتاب السرائر ٤٠٢/١
[٥]. كتاب الصوم (شيخ انصارى) / ١٢١-١٢٢؛ القواعد و الفوائد ٨٣/١
[٦]. مجمع الفائدة ٧ / ٢١٧
[٧]. القواعد و الفوائد ٨٤/١
[٨]. جواهر الكلام ٢٦٣/١٣
[٩]. القواعد و الفوائد ٨٣/١-٨٤؛ جواهر الكلام ٢ / ١٣٠؛ كتاب الصوم (شيخ انصارى) / ١٢٢.