فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٥٠ - قاعد١٧٢٨ الشَّكُ فِى الشَّرط شَكٌ فِى المَشروط
جهاد: بر خنثايى كه مرد يا زن بودنش مشكوك است، جهاد واجب نيست؛ زيرا شرط وجوب، مرد بودن است و با شك در شرط (مرد بودن) شك در مشروط (وجوب جهاد) حاصل مىشود و اصل عدم وجوب است. [١]
صيد و ذباحه: شرط تحقق تذكيه در حيوان، زنده بودن آن در حال ذبح است.
در فرض شك در زنده بودن حيوان در حال ذبح، برخى جانب تحريم (ميته بودن) حيوان را ترجيح دادهاند؛ زيرا شك در شرط (زنده بودن حيوان در حال ذبح) شك در مشروط (حصول تذكيه و حلّيت) است و اصل عدم تذكيه است [٢]← تذكيه).
قصاص: اگر كسى فردى را شبانه از خانهاش فرابخواند و بيرون ببرد و سپس آن فرد، مقتول پيدا شود و بيّنهاى بر اينكه قاتل فردى ديگر است اقامه نشود، آيا وى قصاص مىشود يا نه؟ به قول اكثر فقها، شرط قصاص، عمدى بودن قتل است و شك در شرط مستلزم شك در مشروط و در نتيجه عدم ثبوت قصاص است. بنابر اين قول، آنچه بر عهدۀ وى مىآيد ديه است. [٣]
شرايط: جريان قاعدۀ يادشده مشروط به عدم وجود دليلى خاص و يا قواعد حاكم بر قاعده است. دليل خاص، مانند توارث در مرگ جمعى، همچون غرق شدن و يا زيرآوار ماندن كه به دليل خاص، توارث در اين مورد ثابت است؛ هرچند تقدّم و تأخر مرگ آنان معلوم نباشد. [٤] يا كسى كه يقين به طهارت داشته در بقاى آن شك كند، در اين صورت با جريان استصحاب، شرط، احراز و شك برطرف مىشود و يا شك در جزئى از نماز پس از تجاوز از محل آن و يا پس از فراغ از آن عمل، كه قاعدۀ تجاوز (←قاعدۀ تجاوز) و فراغ (← قاعده فراغ) جارى گشته و به شك اعتنا نمىشود. [٥]
مدرك قاعده: قاعدۀ شك در شرط، شك در مشروط مىباشد، حكمى عقلى است كه عقل بدان حكم مىكند. [٦]
[١]. جواهر الكلام ٣٤٧/٢ و ٣٠٠/٢٩؛ مهذب الاحكام ١٩/٢٥
[٢]. تذكرة الفقهاء ٥٩/٤ - ٦٠
[٣].٢٧٨؛ ذكرى الشيعة ٣٨٧/٤-٣٨٨
[٤]. منتهى المطلب ٢٣٦/٤
[٥].٢١/١٤
[٦]. مسالك الافهام ٥١٤/١١
[٧]. غاية المرام ٤ / ٤٢٧-٤٢٩
[٨]. جواهر الكلام ٣٠٦/٣٩
[٩]. مهذب الاحكام ٣٠٢/٥-٣٠٣
[١٠]. المناهل/ ٤٨٥.