فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٢١ - قاعد١٧٢٨ حيلوله
مستند قاعده: بر اعتبار قاعدۀ حيازت به بعضى آيات [١] و روايات متعدد، از جمله حديث نبوى «هركس زمين مواتى را احيا كند، آن زمين از آنِ او خواهد بود» [٢] و نيز اجماع و دليل عقل استناد و استدلال شده است. [٣] برخى با استناد به بناى عقلا گفتهاند: اين قاعده همانند ديگر قواعد فقهى از بناى عقلا گرفته شده و شارع مقدس آن را با قيود و يا بدون قيدى امضا كرده است؛ از اين رو، بناى عقلا را به عنوان نخستين دليل بر اعتبار اين قاعده ذكر كردهاند. [٤]
قاعدۀ حيلوله
قاعدۀ حيلوله: از قواعد فقهى.
عنوان ياد شده در كلمات معاصران به كار رفته است. [٥] منشأ آن روايتى است به نقل از امام صادق عليه السّلام كه مىفرمايد «چنانچه پس از سپرى شدن وقت نماز، شك كردى آن را به جا آوردهاى يا نه، پس (بدان كه) حايلى داخل شده است و خواندن نماز در اين صورت بر تو واجب نيست، مگر آنكه يقين كنى آن را نخواندهاى». [٦] از آن در برخى كتب قواعد فقهى و نيز بابهاى صلات و صوم سخن گفتهاند.
مفاد قاعده: مفاد قاعده، عدم اعتنا به شك، پس از گذشت وقت نماز است.
بنابر اين، اگر كسى بعد از غروب آفتاب شك كند نماز ظهر و عصرش را خوانده يا نه، به شكش اعتنا نكند. [٧]
مجراى قاعده، شك در اصل خواندن نماز است، نه اجزا و شرايط آن كه مجراى قواعدى ديگر، همچون قاعدۀ فراغ (← قاعدۀ فراغ) و تجاوز (←قاعدۀ تجاوز) مىباشد. [٨]
به تصريح برخى، قاعدۀ حيلوله در نافله نيز جريان دارد. [٩]
[١]. مائة قاعدة فقهية/ ٢٨٠؛ الفقه، القواعد الفقهية/ ١٦٣
[٢]. القواعد الفقهية (مكارم) ١٢٩/٢ - ١٣٠
[٣]. الفقه، القواعد الفقهية/ ١٦٣-١٦٤؛ مائة قاعدة فقهية / ٢٨٠؛ القواعد الفقهية (مكارم) ٢ / ١٢١
[٤]. القواعد الفقهية (مكارم) ١٣٥/٢
[٥]. الفقه، القواعد الفقهية/ ١٦٥؛ مدارك العروة ٣٠١/٢٧؛ القواعد الفقهية (مكارم) ١٢٨/٢-١٢٩
[٦]. منهاج الصالحين (خويى) ١٥٦/٢؛ كتاب المكاسب ١٧/٤؛ منية الطالب ٢٦٩/٢
[٧]. بقره/ ٢٩
[٨]. وسائل الشيعة ٤١٢/٢٥
[٩]. الفقه، القواعد الفقهية/ ١٦٣-١٦٤
[١٠]. القواعد الفقهية (مكارم) ١٢٢/٢.