فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢١٤ - قاعد١٧٢٨ حرمت تغرير جاهل
قاعدۀ حرمت تغرير جاهل
قاعدۀ حرمت تغرير جاهل: از قواعد فقهى.
قاعدۀ ياد شده كه از آن به قاعدۀ اغراء به جهل نيز تعبير كردهاند، عبارت است از حرمت فريب دادن فرد جاهل.
مفاد قاعده: تغرير از غرر به معناى خدعه و نيرنگ است. تغرير يعنى نيرنگ زدن. بنابر اين، در معناى آن، جهل نيرنگ خورده نسبت به واقع نهفته است؛ چه اينكه با آگاهى وى از واقع، نيرنگ و فريب صدق نخواهد كرد. [١] مقصود از جهل، اعم از جهل به حكم و موضوع است. [٢] جهل به حكم، مانند فتوا دادن كسى كه اهليت آن را ندارد و مردم نيز نسبت به اهليت نداشتن او جاهلاند.
جهل به موضوع، مانند آنكه ميزبان غذايى نجس را - بدون آگاهى ميهمان از نجاست آن - جلو ميهمان بگذارد و او آن را بخورد يا فروشنده روغن نجس را به كسى كه از نجاست آن اطلاع ندارد، بفروشد.
بدون شك، تغرير جاهل در احكام حرام است. [٣] در موضوعات نيز بنابر ديدگاه بسيارى از فقها حرام مىباشد.
برخى مناسب براى عنوان قاعده را خصوص جهل به موضوع دانستهاند؛ زيرا در وجوب اعلام جاهل به حكم بحثى نيست. [٤]
تفاوت قاعدۀ ياد شده با قاعدۀ تسبيب به حرام (←قاعدۀ تسبيب به حرام) اين است كه قاعده تسبيب بنابر نظر كسانى كه قاعده را شامل هم موارد جهل و هم موارد علم مرتكب شونده به حرمت عمل مىدانند، اعم از قاعدۀ تغرير خواهد بود؛ چه اينكه اين قاعده به مواردى اختصاص دارد كه فاعل، جاهل به حكم يا موضوع مىباشد.
موارد تطبيق قاعده: به قاعده حرمت تغرير جاهل هم در اصول فقه استناد كردهاند و هم در فقه.
[١]. جواهر الكلام ٢٦٦/٢٦، ٢٦٨؛ ٣٥٣/٢٧ و ٣٤ / ٣٠١؛ النورالساطع ٥٠٣/١؛ هدى الطالب ٣٤٤/٥
[٢]. مصباح الفقاهة ١٦٧/٤
[٣]. نور/ ٦١
[٤]. العروة الوثقىٰ ٣٧٦/٢-٣٧٨
[٥]. مستدرك الوسائل ٨٨/١٧؛ دعائم الاسلام ٥٩/٢؛ عوالى اللئالى ٤٧٣/٣
[٦]. الروضة البهية ١ / ٣٧٩؛ عوائد الايام/ ٥٥٩؛ كتاب القضاء (آشتيانى) / ٢٨٢.