فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٩٨ - قاعد١٧٢٨ جمع
عقلايى بر مقصود از دو دليل متعارض مىباشد، مانند آنكه دو دليل متخالف؛ يكى نصّ و ديگرى ظاهر يا يكى ظاهر و ديگرى اظهر باشد، كه دليل نصّ يا اظهر قرينه عقلايى بر مقصود از دليل ظاهر خواهد بود.
بنابر اين، با ارجاع ظاهر به اظهر يا نص، ميان دو دليل جمع و تنافى رفع مىشود (← جمع عرفى) (←قاعده تقديم اظهر بر ظاهر).
مقصود از جمع تبرّعى، جمع ميان دو دليل متعارض، بدون وجود قرينه و شاهدى عقلايى و عرفى يا لفظى بر آن مىباشد (←جمع تبرّعى).
به تصريح بسيارى، مراد از جمع در قاعده، جمع عرفى است، نه تبرعى. [١]جمع ميان عام و خاص، مطلق و مقيّد و نص يا اظهر و ظاهر، از مصاديق جمع عرفى ذكر شده است. [٢]
امكان: آيا مراد از امكان، امكان عرفى است يا امكان عقلى؟ ديدگاهها مختلف است. [٣]
اولويت: اولويت به معناى بهتر و افضل بودن نيست؛ بلكه اولويت تعيينى و به معناى لزوم مىباشد. [٤]
طرح: مقصود از طرح، بنا گذاشتن بر عدم حجّيت و عدم صدور يك يا هر دو دليل و ترك عمل به آن است. [٥] طرح اعم است از اينكه يكى از دو دليل به سبب وجود مرجّح براى دليل ديگر، طرح شود يا يكى از آن دو به طور نامشخص به جهت تخيير ميان عمل به هر يك از دو دليل، طرح گردد. [٦] بنابر اين، جمع، حتى با وجود مرجّح براى يكى از دو دليل، اولىٰ از طرح خواهد بود. [٧]
با توجه به توضيحات ياد شده در مفردات قاعده، مفاد قاعده چنين خواهد بود: هرگاه دو دليل، متعارض باشند و جمع ميان آن دو با تصرف در دلالت آنها، از نظر عرف ممكن باشد، ميان دو دليل، جمع و رفع تنافى و تعارض مىشود و هيچ كدام كنار گذاشته نمىشود.
ديدگاهها: با امكان جمع عرفى ميان دو دليل متعارض، همچون موارد نص و ظاهر و عام و خاص، بدون هيچ اختلافى جمع پذيرفته است و چنين جمعى مقدّم بر رجوع به قواعد باب تعارض و طرح يكى از دو دليل مىباشد. همچنين اگر دو دليل