فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٥٥ - قاعد١٧٢٨ تسبيب
قاعدۀ التَساوى فى الشِركَةِ المُبهَمَة
← قاعده عدل و انصاف
قاعدۀ تسبيب
قاعدۀ تسبيب: از قواعد فقهى.
قاعده تسبيب عبارت است از ضمان كسى كه سبب تلف يا آسيب به او نسبت داده مىشود. از آن در بابهاى تجارت، غصب و ديات سخن گفتهاند.
مفاد قاعده: مراد از قاعدۀ تسبيب اين است كه كسى با انجام دادن كارى - هرچند با واسطه - زمينه ساز و سبب تلف يا آسيب به ديگرى گردد؛ به گونهاى كه تلف يا آسيب به او نسبت داده شود. در اين صورت، وى ضامن خواهد بود، مانند آنكه در راه عمومى گودالى بكند و رهگذرى بدون آگاهى از وجود گودال در آن بيفتد و بميرد و يا آسيب ببيند. در اين صورت، كَنندۀ چاله ضامن است. از قاعدۀ تسبيب به قاعدۀ «السبب اقوى من المباشر» نيز تعبير كردهاند. [١]
برخى، قاعدۀ تسبيب را در دو معنا به كار بردهاند: يكى تسبيب بر فعل (انجام دادن كارى زمينه و سبب ساز)، همان گونه كه بيان شد؛ و ديگرى تسبيب بر ضمان. مقصود از تسبيب بر ضمان، فراهم كردن مقدّمات و زمينۀ اقدام فاعل مختار به كارى است كه موجب ضمان وى مىشود، مانند آنكه كسى غذايى را كه مال ديگرى است، به مهمان خود دهد و مهمان بدون آگاهى از آن، آن را بخورد. در اين صورت، مهمان ضامن خواهد بود؛ هرچند سبب ضمان وى، ميزبان است كه طعام ديگرى را بر سر سفره آورده است. مهمان پس از پرداخت خسارت به مالك غذا، مىتواند خسارت پرداختى را از ميزبان كه او را فريب داده بازپس گيرد. [٢]
مدرك قاعده: بر قاعدۀ تسبيب به روايات بسيارى كه در بابهاى مختلف وارد شده است، استدلال و استناد كردهاند، مانند رواياتى كه بر ضمان شاهدانى كه پس از شهادت دادن از شهادت خود برگشتهاند و يا به دروغ شهادت دادهاند، دلالت دارند [٣]← تسبيب).
[١]. عوائد الايام/ ٧٩٥؛ رسائل فقهية (شيخ انصارى) / ١٤٦-١٤٩ و ١٦٣؛ الرسائل الاربع (سبحانى) ٧/٤ - ١٠
[٢]. القواعد الفقهية (بجنوردى) ٣٢٨/٣ - ٣٢٩
[٣]. الرسائل الاربع (سبحانى) ١٣/٤ - ١٤.